Okupacja niemiecka - obejmowała całe miasto od 15 do 27 września 1939 i od 27 czerwca 1941 do 26 lipca 1944. Zasanie natomiast okupowane było przez Niemców nieprzerwanie od 28 września 1939 do 27 lipca 1944.

Plac Konstytucji podczas niemieckiej okupacji
Plac Konstytucji

Platz Der Wehrmacht ***
Plac Konstytucji
Zasańska część miasta miała powierzchnię ok. 7 km2 i zamieszkana była przez 16502 osoby. W maju 1940r. zmieniono granice administracyjne miasta, wobec czego powierzchnia Deutsch Przemyśl zwiększyła się do 50 km2 , zaś liczba mieszkańców do 31795 (wśród których było 20620 Polaków, 10336 Ukraińców i 60 Żydów). Po zajęciu przez Niemców całego Przemyśla i połączeniu go w jedną jednostkę administracyjną, obszar miasta wzrósł do 59 km2 , zaś jego ludność zwiększyła się do 61137 mieszkańców (w tym 28946 Polaków, 16408 Żydów i 15285 Ukraińców). Podczas pięcioletniej okupacji sprowadzono do Przemyśla w celach germanizacji miasta 2035 Niemców.

ul. Grunwaldzka podczas niemieckiej okupacji ***
Grunwaldzka
Przemyśl miał być dla Niemców terenem przeznaczonym do kolonizacji. W ramach Generalnego Planu Wschodniego z maja 1942 opracowano nawet plan powojennej kolonizacji miasta, według którego w ciągu 25 lat miano sprowadzić do Przemyśla 12600 osadników niemieckich, co kosztowałoby ok. 151 mln marek. Przygotowaniem do tej akcji było utworzenie w Przemyślu w najbardziej reprezentacyjnych częściach miasta dzielnic tylko dla ludności niemieckiej. Dzielnice te obejmowały Podzamcze - ul. Szopena, Parkowa, Grodzka, Waygarta oraz ul. Moniuszki, Tarnawskiego, Prusa, Frankowskiego.
Lewobrzeżną część miasta Niemcy zajęli po południu 14 września 1939 r. a prawobrzeżną Starówkę nazajutrz.
Tak wkroczenie do miasta oddziałów niemieckich opisał O. Rafał Woźniak: "15 września - piątek. Nastał pochmurny dzień piątkowy. Po ciszy jak trwała całą noc, już koło godziny 4-tej z rana zauważyłem jakieś postacie wojskowe na chodniku przed naszym kościołem (OO Reformatów przy Placu Na Bramie). Mundury inne, zachowanie się ostrożne zdradzało Niemców. I rzeczywiście kiedy się rozwidniło poznałem, że to wojska niemieckie. [...] Po nabożeństwie (odprawionym o godz. 6.00) poczuliśmy warkot wozów ciężarowych na Placu na Bramie, po czym pochód wojsk niemieckich. Szły wojska ze śpiewem na ustach i poszły ulicą Mickiewicza i Słowackiego. Potem zaczęły jechać auta ciężarowe".
Niemcy w Przemyślu - dziedziniec klasztoru Benedyktynek
Niemcy w Przemyślu
Od pierwszych dni Niemcy zachowywali się jak okupanci. "Niemcy buńczuczni i hałaśliwi włóczyli się gromadnie po ulicach domagając się aby ustępować im miejsca" - tak opisuje tamte dni Władysław Trojanowski. Od razu Niemcy wprowadzali też w mieście typowo okupacyjne porządki. Wprowadzono godzinę policyjną, odbierano odbiorniki radiowe i broń. Jakakolwiek niesubordynacja groziła karą śmierci. Przystąpili oni także do tworzenia w mieście proniemieckich


WŁADZ ADMINISTRACYJNYCH I WOJSKOWYCH.

oddział niemiecki - ul. Kościuszki
oddział niemiecki - ul. Kościuszki
Internowali pracowników zarządu miasta i część radnych, a do tymczasowego wykonywania czynności Prezydenta powołali dotychczasowego Prezydenta KWMP Władysława Baldiniego, który 28 września na polecenie Niemców przekazał władzę radzieckiemu następcy. Władzę wojskową w mieście sprawowała Komenda Polowa i Komenda Miasta na czele z gen. por. Strecciusem. W tym samym dniu, w którym Niemcy zajęli Przemyśl, do niemieckich władz wojskowych zwróciła się delegacja ukraińska z prośbą o przekazanie im władzy administracyjnej.

Tutaj pora na małą dygresję. Dziesiątki lat propagandy wytworzyły przekonanie, że Niemcy zajmując Polskę w 1939r. traktowali te tereny jak "dziki wschód", gdzie jedynym obowiązującym prawem, było prawo karabinu, nie istniała ani żadna administracja, ani sądownictwo. Nie do końca był to obraz prawdziwy.
Niemcy od samego początku "mieli zgryz" co począć z zajmowanymi ziemiami, w jaki sposób nimi administrować. Nie mogli ich bowiem po prostu przyłączyć do Rzeszy, tak jak np. Austrii. Stworzenie z tych ziem osobnego państwa wymagało natomiast opracowania modelu i sposobu administrowania nim.
Na początku wojny Niemcy rozważali powołanie kadłubowego, całkowicie podporządkowanego Niemcom państwa polskiego, jednak ostatecznie zwyciężyła inna koncepcja, znana nam jako

Generalne Gubernatorstwo

Hans Frank
Generalny Gubernator
Hans Frank
Hans Frank
tutaj już na właściwym miejscu
Hans Frank
Zostało ono powołane przez Hitlera dekretem z 12 października 1939r. W skład GG weszły: część woj. warszawskiego łódzkiego, województwo kieleckie, lubelskie, część województwa krakowskie i zachodnia część województwa lwowskiego, w sumie ok. 96 tyś. km2 i ponad 12 mln. ludności. Na czele Generalnego Gubernatorstwa z siedzibą w Krakowie stał Gubernator Generalny, któremu podlegali Gubernatorzy Dystryktów. Gubernator Generalny skupiał w swoim ręku ogromną władzę, gdyż stał on na czele całej administracji, sądownictwa, pełnił funkcję Komisarza do spraw obrony Rzeszy a także szefował NSDAP na terenie GG. Podporządkowany był on bezpośrednio kanclerzowi Rzeszy. Organem wykonawczym Generalnego Gubernatora był Urząd Generalnego Gubernatora, od grudnia 1940r. nazywany również rządem. W skład rządu wchodzili: kierujący jego pracami Sekretarz Stanu, jego zastępca podsekretarz a także wyższy dowódca SS i policji, dowódcy policji bezpieczeństwa i policji porządkowej, komisarz Banku Emisyjnego w Polsce, prezes najwyższego urzędu kontroli, kierownik dyrekcji generalnej monopoli i kierownicy oddziałów administracji.

"Rząd" Generalnego Gubernatorstwa.
W środku Hans Frank, po jego prawej Josef Bühler - Sekretarz Stanu.
Rząd GG
GG podzielone zostało na 4 jednostki administracyjne zwane dystryktami: krakowski, radomski, lubelski i warszawski. 1 sierpnia 1941 roku do GG przyłączono piąty dystrykt Galicja z siedzibą we Lwowie. Na czele każdego dystryktu stał Szef, a od 1941r. Gubernator Dystryktu, któremu podlegali dowódca SS i policji. Dystrykt pod względem administracyjnym dzielił się na powiaty ziemskie lub grodzkie, na czele których stali powoływani przez Gubernatora Dystryktu starostowie (Kreishauptmann i Stadthauptmann), zwani także naczelnikami powiatów. Powiaty dzieliły się na gminy miejskie i wiejskie, w których istniały nadal zarządy z burmistrzami lub wójtami na czele, powoływanymi również przez Gubernatora Dystryktu. W niektórych miastach powołano ponadto naczelników miast, którym podlegali burmistrzowie. Wójtom podlegały natomiast sołectwa oraz sołtysi poszczególnych wiosek. Wójtowie i burmistrzowie byli zwykłymi urzędnikami administracji GG. O ile stanowiska burmistrzów, wójtów i sołtysów pełnili przeważnie Polacy, o tyle starostami czy też naczelnikami byli zawsze Niemcy.
Gubernatorzy Dystryktu Krakowskiego
SS-Brigadeführer Dr Otto von Wächter: od 26 X 1939 do 22 I 1942
SS-Brigadeführer Dr Richard Wendler: od 31 I 1942 do 26 V 1943
SS-Brigadeführer Dr Kurt Burgsdorff: od 23 XI 1943 do 18 I 1945
Gubernatorzy Dystryktu Krakowskiego

GG posiadało odrębny od Rzeszy system monetarny. Prawo obowiązujące na terenie GG było natomiast swoistą mieszaniną przedwojennego prawa polskiego i prawa stanowionego w rzeczywistości przez Generalnego Gubernatora. Wszystkie akty prawne publikowane były w "Dzienniku Rozporządzeń Gubernatora Generalnego", w dwóch językach: polskim i niemieckim. Między GG a Rzeszą istniała normalna granica celna, dewizowa, walutowa i policyjna. Mimo tego, status GG do końca nie został sprecyzowany. Nie było to ani suwerenne państwo, ani nie wchodziło w skład III Rzeszy. Nie nadawało również mieszkańcom GG obywatelstwa. Była to z pewnością w zamyśle jego twórców struktura tymczasowa, której los miał się rozstrzygnąć po zakończeniu działań wojennych.

SS-Brigadenführer
Bruno Streckenbach
Bruno Streckenbach
Przemyśl znalazł się w granicach dystryktu krakowskiego.
19 września 1939 r. Niemcy powołali niemiecką administrację - starostwo powiatowe, a następnego dnia swoją siedzibę przeniósł do Przemyśla dowódca grupy operacyjnej Policji Bezpieczeństwa przy dowództwie 14 Armii, gen. brygady SS SS-Brigadenführer Bruno Streckenbach, który w Przemyślu "urzędował" jedynie 6 dni. Dwa dni później, 22 września został ogłoszony komunikat ustalający linie demarkacyjną miedzy wojskiem niemieckim a radzieckim na Sanie, co pociągnęło za sobą konieczność przeorganizowania administracji na zajętych terenach.
24 września zlikwidowano powiat przemyski jako odrębną jednostkę administracyjną, a miejscowości położone na lewym brzegu Sanu włączone zostały do powiatu jarosławskiego.
dr. Ludwig Hahn
dr. Ludwig Hahn
27 września Niemcy powołali na Zasaniu nowe władze miejskie na czele z burmistrzem narodowości ukraińskiej Grzegorzem Łuczakowskim (siedziba władz mieściła się przy ul. Lelewela). Władzę zwierzchnią sprawował komisarz miasta i powiatu kpt. Schiffer.
26 października 1939 roku władze wojskowe przekazały administrację nad zasańską częścią miasta władzom cywilnym. Komisarzem miasta został SS-Obergruppenfuhrer Schattenheim, który sprawował tę funkcję do grudnia 1939 r., kiedy to na stanowisku zastąpił go Ludwig Hahn. Wraz z powołaniem cywilnej administracji, Niemcy wprowadzili w Przemyślu oparty na ich systemie ustrojowym zarząd miejski, składający się z komisarza i radnych.

Budynek starostwa
Budynek władz miejskich i starościńskich"
ten sam budynek dzisiaj
ten sam budynek dzisiaj
27 czerwca 1940 roku nastąpiło przeorganizowanie administracji. Powołano mianowicie starostwo miejskie Niemiecki Przemyśl (Deutsch-Przemyśl), w skład którego oprócz zasańskiej części Przemyśla weszły okoliczne wioski: Ostrów, Kuńkowce, Buszkowiczki, Buszkowice, Żurawica, Walawa oraz część wiosek Przekopana, Ujkowice i Bolestraszyce. Starostwo to zostało wyłączone z powiatu jarosławskiego, zaś na jego czele stanął dotychczasowy komisarz miasta dr Ludwig Hahn. Podlegał on bezpośrednio szefowi dystryktu krakowskiego.

Po zajęciu przez Niemców prawobrzeżnej części Przemyśla w czerwcu 1941 r. ta część miasta poddana została władzy wojskowej.
Budynek sądu przy ul. Konarskiego w którym miały siedzibę władze starostwa powiatowego
Sąd
1 sierpnia 1941 r. prawobrzeżny Przemyśl przeszedł pod władzę administracyjną cywilną, a
7 sierpnia został włączony wraz z częścią powiatu do okręgu (dystryktu) krakowskiego.
1 listopada 1941 nastąpiło połączenie obu części miasta w miasto Przemyśl, zaś
3 listopada 1941 r. powołane zostało starostwo powiatowe oraz związek gmin w Przemyślu, w skład którego weszły gminy: Bircza, Dubiecko, Hermanowice, Krzywcza, Krościenko, Kuńkowce, Kuźmina, Medyka, Nowisiółki Dydyńskie, Olszany, Orzechowce, Prałkowce, Rybotycze, Stubno, Wojtkowa, Wyszatyce, Żohatyn, oraz Bąkowiec, Chyrów, Dobromil, Miżyniec, Niżankowice, Nowe Miasto i Popowice. W sumie starostwo powiatowe obejmowało ponad 2 tyś km2 powierzchni i ok. 290 tyś mieszkańców. Komisarzem miejskim został Bernard Gieselmann.

Władze miejskie po zajęciu prawobrzeżnego Przemyśla przeniosły swoją siedzibę do budynku Urzędu Miejskiego (Rynek 1), zaś władze starostwa powiatowego ulokowały się w budynku sądu przy ul. Konarskiego. Starostą powiatowym do 1942 r. był Dr. F. Heinisch, zaś od 1942 r. Paul. Taka forma organizacji administracji przetrwała do lipca 1944 r.

Siedziba okupacyjnych władz administracyjnych miasta Przemyśla - Rynek 1
Rynek 1


G Główna      F Dalej

linia


*** - Zdjęcie pochodzi z Galeria Alfabet Polski www.szukamypolski.pl - projektu realizowanego przez Stowarzyszenie Szukamy Polski - Copyright: Tomasz Wiśniewski