Niemcy, podobnie jak Rosjanie w swojej strefie okupacyjnej rozpoczęli niemal zaraz po wkroczeniu do Przemyśla

BRUTALNĄ GERMANIZACJĘ

Platz der Wehrmacht (1941)
Platz der Wehrmacht
miasta. 24 listopada 1939 w zasańskiej części miasta wprowadzili oni język niemiecki jako język urzędowy. Pozostałe języki uznano za pomocnicze. W przemyskich sądach jako język pomocniczy uznawany był tylko język ukraiński.
Niemcy zmienili również od stycznia 1940 r. większość nazw ulic na niemieckie. I tak dla przykładu: ulicę Krasińskiego (Ogrodową) przemianowali na Rathausstrasse, Grunwaldzką na Ungarische Strasse, zaś Plac Konstytucji na Platz der Wehrmacht.
Niemcy wydali także zarządzenia nakazujące oddawanie radioodbiorników, lunet, lornetek, aparatów fotograficznych. W późniejszym okresie wojny ukazywały się także inne zarządzenia władz dotyczące zaciemniania miasta czy wprowadzające godzinę policyjną i zakaz poruszania się mieszkańców po mieście po określonej godzinie.

Budynek przy ul. Grunwaldzkiej 6 w którym mieścił się sąd.
Budynek sądu
Niemcy utworzyli także liczne jednostki strzegące

PORZĄDKU I BEZPIECZEŃSTWA

Budynek policji granatowej przy ul. Lelewela 2
Policja
Na zajętym obszarze. W 1939 r. władze powołały policję ukraińską. W styczniu 1940 r. reaktywowano także polską policję, tzw. "policję granatową" pod komendą przedwojennego komisarza mjra Stanisława Janowskiego. Swoją siedzibę miała ona w budynku przy ul. Lelewela 2, a po zajęciu prawobrzeżnej części miasta przez Niemców również w budynku przy ul. Dworskiego 26. W budynku tym mieściła się także niemiecka policja kryminalna (Kripo), którą kierował SS-Untersturmführer Männich.

Klasztor sióstr benedyktynek.
W tych zabudowaniach mieściła się ukraińska szkoła policyjna
Klasztor sióstr benedyktynek


Niedługo po wkroczeniu do Przemyśla, Niemcy uruchomili w zabudowaniach szkolnych mieszczących się w obrębie klasztoru sióstr benedyktynek przy ul. Krasińskiego, ukraińską szkołę policyjną, mającą dostarczać kadry dla tworzonych przez Niemców sił porządkowych. Niemcy nie bardzo ufali Polakom i nawet działalność policji granatowej starali się ściśle kontrolować. Dlatego też woleli szkolić własne kadry policyjne rekrutujące się spośród sprzymierzonych z Niemcami Ukraińców. Widokówka przedstawiona obok została wydana w 1941r. i błędnie podpisana jako "Deutsch Przemyśl-Klasztor Benedyktynów."

Fotografia zbiorowa uczestników III Policyjnego Kurs Ukraińskiej Bezpieki w Przemyślu 1941r.
Ukraińska bezpieka
Komenda policji ukraińskiej, tzw. Ukrainische Hilfpolizei po zajęciu prawobrzeżnego Przemyśla przez wojska niemieckie w czerwcu 1941r., została ulokowana w budynku przy ul. Frankowskiego 3. Komendantem policji ukraińskiej był w tym czasie Sołhan. Ukraińcy współdziałali z Gestapo i innymi niemieckimi jednostkami sił porządkowych podczas łapanek, aresztowań i akcji pacyfikacyjnych w Przemyślu a także w okolicznych wioskach. W budynku tym mieścił się także sąd doraźny. W tym budynku policja funkcjonowała do 27 września 1941r. Później posterunek policji ukraińskiej został przeniesiony do budynku przy ul. Słowackiego.

Dworskiego 26
Siedziba Policji granatowej i Kripo
przy ul. Dworskiego 26
Frankowskiego 3
Siedziba Policji ukraińskiej
przy ul. Frankowskiego 3
Trzeba w tym miejscu zaznaczyć, że niemiecki aparat policyjny był bardzo rozbudowany, a jego struktura dosyć zawiła. Generalnie służby mające za zadanie strzec porządku i bezpieczeństwa na zajętych terenach zostały podzielone na dwa piony:

POLICJA PORZĄDKOWA
W ramach pierwszego mieściły się jednostki policyjne mające za zadanie strzec szeroko rozumianego porządku publicznego. Była to tzw. Policja Porządkowa (Ordnungspolizei- ORPO), na czele której stał Komendant Policji Porządkowej Dystryktu (Kommandeur der Ordnungspolizei)- KdO.
W skład ORPO wchodziły:
- Policja Ochronna (Schutzpolizei - SCHUPO)
- Żandarmeria (Gendarmerie)
W ramach ORPO działała także Polonische Polizei Generalgouvernement, czyli polska tzw. Policja granatowa.

Komendantowi ORPO podlegali ponadto komendanci m.in.:
- Policji kolejowej (Bahnschutzpolizei)
- Policji przemysłowej (Werkschutzpolizei)
- Policji pocztowej (Postschutzpolizei)

POLICJA BEZPIECZEŃSTWA
Drugi pion stanowiły jednostki szeroko rozumianych służb bezpieczeństwa, czy też policji politycznej. Na czele tego pionu stał Komendant Policji Bezpieczeństwa i SD.
Pion ten dzielił się z kolei na:
- Służbę bezpieczeństwa (Sicherheitsdienst - SD)
- Policję bezpieczeństwa (Sicherheitspolizei - SIPO)

SIPO z kolei składała się z dwóch pionów:
- Policji Państwowej (Geheime Staatspolizei - GESTAPO)
- Policji kryminalnej (Kriminalpolizei - KRIPO).

Oczywiście powyższy opis nie obejmuje całości struktur policyjnych na okupowanych terenach, bo w rzeczywistości służby te były bardziej rozbudowane, a ich organizacja zmieniała się dosyć często.

Kadra Ortskommandatur Nr 573 w Przemyślu.
Zdjęcie wykonano w 1942r. na tle budynku przy ul.Wyb. Piłsudskiego 5
Ortskommandatur
W Przemyslu swoje placówki miała większość z wymienionych formacji policyjnych:
  • Kripo - pod dowództwem SS-Untersturmführera Männicha
  • Schupo - Dienstabteilung Przemyśl - pod dowództwem kpt. Pferra, później kpt. Schallera
  • SD - pod dowództwem SS-Hauptsturmfuhrera Weichella,
  • Bahnschutzpolizei
  • kompania żandarmerii, oraz
  • placówka tajnej policji państwowej (Geheime Staatspolizei), czyli wyjątkowo zbrodnicza i okryta złą sławą placówka Gestapo mająca swoją siedzibę w budynku przy ul. Krasińskiego 29 (obecnie 25). W piwnicach tego budynku mieściło się więzienie posiadające 6 cel w tym 1 dla kobiet, a na poddaszu znajdowała się nieduża cela w której przeprowadzane były tortury więźniów.
  • placówka niemieckiego wywiadu wojskowego - Abwehry mieszcząca się naprzeciwko budynku Gestapo przy ul. Krasińskiego.
Budynek Gestapo przed 60 laty
.....i dziś
W pierwszym okresie funkcjonowania placówki Gestapo w Przemyślu, podlegało ono jarosławskiemu Einsatzkommando 3/I SS-Sturmbannführera dra Alfreda Hasselberga, które wzmocnione grupą Gestapo z Monachium przybyło do Jarosławia 16 września 1939 r. Przemyska placówka Gestapo była jedną z czterech placówek podległych temu oddziałowi. Jeszcze w 1939 roku nastąpiło przeorganizowanie Einsatzkommando 3/I i przemyska placówka Gestapo przekształcona została w organ stacjonarny oraz uzyskała samodzielność i nową nazwę "Grenzpolizeikommisariate" (Komisariat Policji Granicznej). Na początku przemyską placówką kierował SS-Obersturmführer Fischotter, po nim kolejno Friedrich, Preuss, SS-Untersturmführer Adolf Bentin, SS-Sturmscharführer Rudolf Heinrich Bennewitz i Glas. Stałą obsadę przemyskiej placówki tajnej policji stanowiło ok. 20 funkcjonariuszy, ale postrach jaki wywoływała był nieporównywalny do jej liczebności.
Heinrich Bennewitz

Jedna z tablic mieszcząca się na budynku przemyskiego Gestapo
Tablica na budynku Gestapo
W GPK istniały trzy wydziały:
  • Sekcja ogólna (polityczna) - IIIA
  • Sekcja ds. ruchu oporu - Widerstandsbekämpfung - III B
  • Sekcja wywiadowcza - Spionageabwehr - III C
    Od połowy 1941 sekcja polityczna zajmowała się wszystkimi sprawami związanymi z żydowską ludnością Przemyśla. Otrzymała ona potoczną nazwę Judenreferat.
    Szacunkowe wyliczenia mówią o 1500 osobach poddanych represjom przemyskiego Gestapo od października 1939 r do lipca 1944 r. Najbardziej znanymi akcjami przemyskiego Gestapo była akcja aresztowania w listopadzie 1939 r. członków tworzącego się podziemia zbrojnego. W jej wyniku aresztowano 26 osób, z których większość została rozstrzelana lub wywieziona do obozów koncentracyjnych.
    Drugą akcją była przeprowadzona w maju 1940 r. pod kryptonimem "AB" akcja mająca na celu likwidację polskiej inteligencji. W jej wyniku z kolei aresztowano kilkadziesiąt osób. Ok. 20 z nich Niemcy rozstrzelali na poaustriackim forcie Lipowica, reszta została wysłana do obozu w Oświęcimiu.
    W sumie Gestapo rozstrzelało i pogrzebało na terenie Fortu XVIII Lipowica 33 osoby, z których jednynie połowa została rozpoznana. Po wojnie w czerwcu 1945 r. Komisja Badania Zbrodni Niemieckich dokonała ekshumacji zwłok z tego fortu, które następnie zostały przeniesione i pochowane na zasańskim cmentarzu. Na forcie pochowani zostali m.in.: pięć osób z pierwszej listy zakładników, oraz 10 osób rozstrzelanych pod spaloną Fabryką Wozów 29 listopada 1943 r. W dniu 6 września 1987 r. nieopodal fortu stanął pomnik poświęcony pomordowanym w tym miejscu członkom ZWZ - AK, Żydom i innym ofiarom.

    Pomnik nieopodal fortu na Lipowicy
    upamiętniający zamordowanych tam przez Gestapo Polskich Patriotów
    pomnik na lipowicy


    Niemcy na Forcie VIII Łętownia
    Niemcy w Łętowni
    Miejscem egzekucji ofiar gestapo był także Fort VIII Łętownia. W latach 1939 - 41 gestapo z Jarosławia dokonywało na terenie fortu licznych zbrodni. W 1942 r. gestapo przemyskie przeprowadziło na terenie fortu egzekucję 66 Żydów.


    Obelisk na forcie VIII Łętownia
    Obelisk na forcie VIII Łętownia





    Rozstrzeliwania miały miejsce na prawym skrzydle fortu, a zwłoki grzebano na miejscu. Po wojnie szczątki ekshumowano i przeniesiono na cmentarz do Przemyśla. W miejscu egzekucji postawiony został skromny obelisk z napisem "Wieczna pamięć ofiarom hitlerowskiego faszyzmu, bestialsko zamordowanych w Kuńkowcach w maju i czerwcu w 1940 r".


    Najbardziej jednak zbrodniczą akcją przemyskiego Gestapo było rozstrzelanie 7 marca 1942 r. 142 osób cywilnych we wsi Kaszyce pod Przemyślem, co było odwetem za współpracę mieszkańców wsi z polskim ruchem oporu. Przemyskie Gestapo przez cały okres okupacji prowadziło także intensywną akcję przeciwko polskiemu podziemiu zbrojnemu aresztując coraz to nowe osoby zaangażowane zarówno w czynny opór zbrojny jak również podejmujących działania antyniemieckie na innych polach, m.in. kultury, edukacji itp.



    E Wstecz      G Główna      F Dalej

    linia