Zanim przedstawię działalność ruchu oporu na terenie Przemyśla i najbliższych okolic chciałbym poświęcić kilka słów powstaniu i organizacji ruchu oporu na wyższym - ogólnokrajowym szczeblu.


Zalążki zorganizowanego ruchu oporu zaczęły się tworzyć jeszcze we wrześniu, przed kapitulacją walczącej Warszawy. 27 września 1939 roku grupa oficerów pod dowództwem generała Karaszwicza-Tokarzewskiego z upoważnienia Naczelnego Wodza marszałka Edwarda Śmigłego-Rydza, założyła tajną organizację wojskową, która przyjęła nazwę SŁUŻBA ZWYCIĘSTWU POLSKI (SZP), w listopadzie tegoż roku przemianowaną na ZWIĄZEK WALKI ZBROJNEJ. Oprócz SZP-ZWZ i niezależnie od nich powstawały na terenie całego kraju liczne konspiracyjne organizacje, które stawiały sobie taki sam cel - walka z okupantem.
W tym czasie praktycznie każde stronnictwo polityczne tworzyło w kraju swoje organizacje wojskowe:
- Stronnictwo Ludowe powołało CHŁOPSKĄ STRAŻ (w 1942 r. przekształconą w BATALIONY CHŁOPSKIE),
- Polska Partia Socjalistyczna - GWARDIĘ LUDOWĄ i SOCJALISTYCZNĄ ORGANIZACJĘ BOJOWĄ,
- Stronnictwo Pracy i tworzące je środowiska chadeckie - ORGANIZACJĘ BOJOWĄ "UNIA", a
- Stronnictwo Narodowe - NARODOWĄ ORGANIZACJĘ WOJSKOWĄ.

Oprócz tego swoje organizacje wojskowe powołały do życia środowiska piłsudczykowskie
- TAJNĄ ORGANIZACJĘ WOJSKOWĄ,
- ORGANIZACJĘ ORŁA BIAŁEGO,
- KONWENT ORGANIZACJI NIEPODLEGŁOŚCIOWYCH i
- OBÓZ POLSKI WALCZĄCEJ,
a także środowiska przedwojennego ONR-u:
- GRUPĘ SZAŃCA,
- ORGANIZACJĘ POLSKĄ, oraz
- ZWIĄZEK JASZCZURCZY.

Jakiekolwiek skoordynowane dowodzenie tak rozdrobnionymi siłami było niemożliwe. Aby zmienić tę sytuację 14 lutego 1942 r. przemianowano ZWZ na ARMIĘ KRAJOWĄ, która miała podjąć akcję scalenia podziemia wojskowego.

W pierwszej kolejności do AK wcielono SOCJALISTYCZNĄ ORGANIZACJĘ BOJOWĄ, OBÓZ POLSKI WALCZĄCEJ i kilkanaście innych organizacji zbrojnych. BCh utrzymywały pewną autonomię. Opór przed przyłączeniem się do AK wykazywali też żołnierze i dowódcy NARODOWEJ ORGANIZACJI WOJSKOWEJ, wobec czego jedynie połowa jej członków przystąpiła do AK. Druga połowa połączyła się z GRUPĄ SZAŃCA i ZWIĄZKIEM JASZCZURCZYM tworząc NARODOWE SIŁY ZBROJNE (NSZ).

Dowódcami AK byli kolejno:
- 1942-43 gen. Stefan Rowecki ("Grot"),
- 1943-44 gen. Tadeusz Komorowski ("Bór"),
- 1944-45 gen. Leopold Okulicki ("Niedźwiadek"),


zaś struktura terytorialna AK oparta została na przedwojennym podziale administracyjnym:
- obszar - kilka województw,
- okręg - województwo,
- obwód - powiat,
- placówka - gmina.

W końcu 1943 KG AK podlegały bezpośrednio:
- 4 obszary i
- 8 samodzielnych okręgów.

      Oprócz tego swoje własne podziemne oddziały szturmowe znane jako SZARE SZEREGI utworzył Związek Harcerstwa Polskiego.

Wobec zakazu zgromadzeń i posiadania broni, którego złamanie groziło natychmiastową śmiercią początkowe efekty działalności podziemia zbrojnego były skromne. Mimo tego przeprowadzano akcje wykolejania pociągów zasadzki na konwoje, odbijano także więźniów z rąk Niemców. Podstawowym jednak zadaniem podziemia w tym okresie było zbieranie broni, informacji oraz działalność propagandowa.

    Pod koniec 1943 r., gdy Niemcy cofali się na zachód a za nimi wkraczały wojska Armii Czerwonej, Armia Krajowa miała podejmować wzmożoną walkę z Niemcami, a wobec wkraczających wojsk sowieckich, reprezentować prawowite władze Rzeczypospolitej i spełniać rolę gospodarza w swym kraju. Akcja ta przeprowadzana była pod kryptonimem "Burza" i trwała na ziemiach polskich w latach 1944/45, obejmując kolejne tereny stosownie do rozwoju walk na froncie niemiecko-sowieckim. W trakcie "Burzy" oddziały AK stoczyły dziesiątki bitew i potyczek z Niemcami.

Rachuby, aby AK witała Armię Czerwoną na swoim terytorium jako gospodarze jednak zawiodły, gdyż Rosjanie Armię Krajową i organizację Polski Podziemnej uważali za wyraz dążenia Narodu Polskiego do niepodległego bytu i niezawisłości państwowej. Chcąc zrealizować swoje polityczne cele tej wojny a więc podporządkowanie powojennej Polski ZSRR, musieli po prostu zniszczyć te organizacje. Rosjanie zachowywali się wrogo w stosunku do dowództw i oddziałów AK Po opanowaniu terenu rozbrajali oddziały, więzili i wywozili żołnierzy w głąb ZSRR. Najbardziej znanym epizodem "Burzy" było wywołanie 1 sierpnia 1944 r. Powstania Warszawskiego.

      Po klęsce powstania Armia Krajowa na terenach centralnej Polski, okupowanych jeszcze przez Niemców, toczyła sporadyczne walki aż do stycznia 1945 roku. Armia Krajowa została rozwiązana na podstawie decyzji Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej przez gen. Okulickiego 19 stycznia 1945 r., jednak nie wszystkie jednostki się temu rozkazowi podporządkowały. Równolegle z rozwiązywaniem AK z części kadry dowódczej tworzono w zachodniej Polsce organizację "NIE" pod dowództwem gen. Okulickiego.

Na wschodnich terenach Polski działał Ruch Oporu Armii Krajowej oraz Armia Krajowa Obywateli na Białostocczyźnie. Wcześniej, bo jeszcze w listopadzie 1944 r. z AK wyodrębniły się Narodowe Siły Zbrojne, które po połączeniu z Narodową Organizacją Wojskową utworzyły Narodowe Zjednoczenie Wojskowe.

Po aresztowaniu w marcu 1945 r. gen. Okulickiego na czele istniejących jeszcze podziemnych sił zbrojnych stanął płk Jan Rzepecki. Na jego wniosek gen Anders rozwiązał 19 kwietnia 1945 r. organizację "Nie" i powołał Delegaturę Sił Zbrojnych na Kraj. Wiele jednostek nie podporządkowało się jednak DSZ, a struktura poszczególnych jednostek ulegała stopniowemu rozkładowi.

Wreszcie 27 maja 1945 r. płk Rzepecki zaapelował do pozostających w lesie oddziałów partyzanckich o powrót do pokojowej pracy nad odbudową kraju. 2 sierpnia komuniści ogłosili amnestię dla wszystkich członków podziemia, którzy się jeszcze nie ujawnili. W jej wyniku ujawniło się ok. 45.000 członków AK, BCh, SL-Roch, PPS-WRN. Wkrótce po ogłoszeniu amnestii wzmogła się jednak fala represji w stosunku zarówno do osób ujawniających się jak również pozostających w podziemiu. 6 sierpnia 1945 r. została rozwiązana DSZ.

Wobec stosowanej przez komunistów polityki terroru i represji 2 września 1945 r. powołano do życia ZRZESZENIE WOLNOŚĆ I NIEZAWISŁOŚĆ (właściwa nazwa to Ruch Oporu Bez Wojny i Dywersji "Wolność i Niezawisłość" - WiN) pod dowództwem płk Rzepeckiego. Była to organizacja polityczna, choć w praktyce zajmowała się także zbrojną samoobroną. Prowadziła szeroko zakrojoną działalność propagandową wydając dziesiątki pism podziemnych, ulotek itp.

Pod koniec 1945 r. w podziemiu pozostawało ok. 80.000 żołnierzy WiN, NSZ i NZW. Prowadzone przez komunistów zakrojone na szeroką skalę akcje skierowane przeciwko niepodległościowemu podziemiu doprowadziły do rozbicia w latach 1945 - 48 czterech kolejnych Zarządów Głównych WiN, kierowanych kolejno przez:
* płk Jana Rzepeckiego,
* płk Franciszka Niepokólczyckiego,
* ppłk Wincentego Kwiecińskiego
* mjr. Łukasza Cieplińskiego.

Prezesi czterech kolejnych Zarządów Głównych WiN - u
Prezesi WIN-u

Po tych aresztowaniach polskie podziemie zbrojne praktycznie przestało istnieć, chociaż pojedncze grupy antykomunistycznego podziemia zbrojnego działały jeszcze do połowy lat 50.

G Główna      F Dalej

linia