To wszystko co działo się na szczeblu ogólnokrajowym miało również swoje odzwierciedlenie w Przemyślu.



ORGANIZACJA RUCHU OPORU


Już we wrześniu i październiku, na terenie miasta okupowanego przez Niemców powstało kilka organizacji konspiracyjnych, m.in.:
- Organizacja Orła Białego
- Orzeł Biały
- Lipowica
- Polska Organizacja Zbrojna
- Tajna Organizacja Wojskowa
- Samodzielna Tajna Organizacja Studentów (STOS)
- Bądź Gotów

Organizacja Orła Białego tworzona była na terenie Przemyśla już od października 1939 r. pod dowództwem por. L. Kühna ps."Orwal". Jej zaplecze kadrowe stanowili żołnierze WP, harcerze i młodzież przedwojennych organizacji patriotycznych. Organizacja ta dosyć szybko, bo już na wiosnę 1940 r. została scalona z ZWZ.

Tadeusz Bilan
Tadeusz Bilan
Orzeł Biały, to z kolei organizacja utworzona w październiku 1939r. przez członków Harcerskiego Klubu Sportowego "Czuwaj". W organizacji tej działali m.in.: Włodzimierz, Tadeusz, Aleksander, Mieczysław i Bolesław Bilanowie, Władysław Lechowicz, Jan Wiśniewski, Bolesława Sarkandówna, Janina i Helena Dziusówne, Jan Paradysz. Zajmowała się ona głównie przerzutem uchodźców z prawobrzeżnego Przemyśla zajętego przez Rosjan, na zachód Europy. W połowie stycznie 1940r. organizacja została rozbita, a większość jej członków aresztowana przez Gestapo.
Aleksander Bilan
Aleksander Bilan
Z czterech aresztowanych braci Bilanów, niemieckie obozy przeżyło tylko dwóch (Mieczysław i Bolesław). Włodzimierzowi Bilanowi udało się uniknąć aresztowania.

Longinus
Leon Legeń rok 1940
Leon Legeń
Leon Legeń rok 2007

Siostry Klaczyńskie
w środku Irena Klaczyńska ps. "Mama"
Teofil Dołhan
W połowie grudnia 1939 r. została "formalnie" zawiązana młodzieżowa grupa konspiracyjna "Lipowica". W jej skład wchodzili harcerze, którzy już od września, zaraz po upadku miasta, zbierali się na terenie fortu Lipowica. Na czele tej liczącej kilkunastu harcerzy organizacji stanął Stanisław Dąbrowa - Kostka. Oprócz niego organizację tworzyli m.in.: Zbigniew Kamiński, Marcela i Mieczysław Klaczyński, Edward Bak, Zofia Legeń, Stanisław Gaweł, Bolesław, Stanisław i Leon Legeń, Anna Chomko a także przedwojenny policjant Franciszek Matys. Początkowo nie istniała żadna struktura, podział zadań, plany działań itd. Konspiratorzy mieli również niewielką wiedzę dotyczącą działalności w tego typu organizacjach, dlatego też doszkalano się z przedwojennych map, regulaminów czy też podręczników wojskowych.
Grupa "Lipowica" - 1944r.
od lewej: Eugeniusz Gaweł, Leon Legeń, Emil Pelikan, Stanisław Legeń, Bolesław Legeń.
Lipowica
Były to luźne spotkania, na których członkowie Lipowicy zgłaszali nowe pomysły i propozycje działań. Przysięgę nowo przyjmowani konspiratorzy składali na krzyż i pistolet, którą to przysięgę odbierał dowódca oddziału Stanisław Kostka. Broń, amunicję oraz pozostałe uzbrojenie grupa ta początkowo gromadziła przeszukując okoliczne zarośla, lasy i inne miejsca koncentracji oddziałów wojskowych. Później broń zdobywano rozbrajając niemieckich żołnierzy. Kilku członków "Lipowicy" pracowało na kolei, co stwarzało im dogodne warunki do działalności sabotażowej w tym zakresie. Oprócz tego prowadzono również działania wywiadowcze i dezinformacyjne. Jesienią 1940r. grupa "Lipowica" liczyła już ponad 30 żołnierzy. W późniejszym okresie, grupa "Lipowica" współpracowała z Placówką nr 1 ZWZ, oraz Polską Organizacją Zbrojną (POZ). W listopadzie 1942 r. scaliła się z AK, tworząc w jej ramach oddział dyspozycyjny "DW" przemyskiej komendy Obwodu.

Teofil Dołhan
Teofil Dołhan
Inną działającą na terenie Przemyśla organizacją konspiracyjną, popieraną przez komendanta Obwodu ZWZ chor. Teofila Dołhana był "Związek Odwetu" - ZO. Oddział ten był odpowiedzialny m.in. za zanieczyszczenie paliwa na stacji kolejowej Przemyśl - Zasanie, wiosną 1940r. Od 1943 r. został on scalony i przekształcony w Komendę Dywersji - "KEDYW" liczący w czerwcu 1943 r. 135 osób. Kwatera KEDYW-u, działająca pod kryptonimem "Paweł", mieściła się w willi przy ul. Tarnowskiego 3. Podobnie jak ZO, na działalność sabotażowo-dywersyjną nastawiona była także działająca w Przemyślu siatka wspomnianej już Tajnej Organizacji Wojskowej.

Zbigniew Sławian Orliński
Zbigniew Sławian Orliński
Organizacja STOS powstała w październiku 1939 r. Uczestnicy tej organizacji rekrutowali się głównie spośród młodzieży gimnazjalnej, oraz studentów. Działalność STOS-u zorientowana była głównie na działania sabotażowo-dywersyjne, oraz wywiad wojskowy. Z tej organizacji wyłonił się oddział partyzancki "Żuawi Śmierci" pod dowództwem kpr. podch. Zbigniewa Sławian Orlińskiego ps. "Konrad Wallenrod", "Ostroga". W 1943r. oddział ten został przeorganizowany w lotny oddział "Wolni Strzelcy". Składał się on z dwóch plutonów. Pierwszym dowodził kpr. pchor. Witold Kopański ps."Brzęczyk", drugim natomiast kpr. pchor. Stanisław Kostka-Dąbrowa. Na dowódców drużyn zostali wyznaczeni kpr. pchor. Jan Łaba ps."Feluś", kpr. pchor. Roman Łaba ps."Leliwa" i kpr. pchor. Zbigniew Kamiński ps."Szerszeń". Organizacja STOS, podobne jak poprzednio przedstawiane, została w 1942 r. objęta akcją scaleniową w ramach AK.

Tajną organizację "Bądź Gotów" powołała na przełomie 1939/40 roku działaczka harcerstwa Antonina Kalinowicz. Organizacja ta skupiała przede wszystkim starsze harcerki, zaś jej celem była pomoc w tajnym nauczaniu w zakresie szkoły średniej, pomoc ukrywającym się żołnierzom i cywilom, oraz ułatwianie im przekroczenia granicy na Sanie.

Zygmunt Korzeniowski z żoną Zdzisławą w dniu ślubu 23.04.1944r.
Zygmunt Korzeniowski z żoną
Oprócz grupy "Lipowica" harcerze przemyscy skupili się także w innych organizacjach. Pod dowództwem Tadeusza Dobrowolskiego ps."Watra", już w grudniu 1939 r. powstała na Zasaniu Harcerska Organizacja Niepodległościowo-Wojskowa (HONW), przekształcona w styczniu 1940 r. w hufiec Szarych Szeregów im. Leopolda Lisa-Kuli, którego Komendantem był Jan Kruk. Podobna organizajca działała także na prawym brzegu Sanu. Po zajęciu całego Przemyśla przez Niemców, 1 listopada 1941 r. organizacje harcerskie z prawobrzeżnego i lewobrzeżnego Przemyśla połączyły się. Na czele zjednoczonego hufca stanął Ludwik Szopa ps. "Rekin" , a od sierpnia 1943 roku do lipca 1944 Franciszek Zajdel ps. "Stanisławski". We wrześniu 1943 roku pod dowództwem Zygmunta Korzeniowskiego ps. "Wilga" powstały Grupy Szturmowe, które następnie zostały włączone do KEDYW-u - Kierownictwa Dywersji Inspektoratu AK Przemyśl.

Leon Wysocki
Leon Wysocki
Ok. 20 listopada na Zasaniu powstała pierwsza nielegalna organizacja wojskowa. Tworzyli ją głównie żołnierze przedwojennego 38 p.p. por. rez. Bronisław Wohanka, chor. Teofil Dołhan, ppor. Kazimierz Szafer, plut. Roman Żywakowski i st. sierż. Leon Wysocki. Z czasem do grupy tej dołączyli byli działacze "Strzelca" i BBWR. Oprócz w/w, najbliższymi współpracownikami por. Wohanki byli: por. Adam Winogrodzki, Alojzy Trygalski, por. rez. Franciszek Schick, ppor. rez. Michniowski, prof. Sochański. W późniejszym okresie grupa ta stanowiła trzon tworzącego się na terenie Przemyśla Związku Walki Zbrojnej.

Komendant Obwodu ZWZ - AK
por rez. Emil Czerny
Emil Czerny

Przy omawianiu organizacji podziemia zbrojnego na terenie Przemyśla nie można zapominać, że przed wojną na terenie miasta funkcjonowało Dowództwo Okręgu Korpusu X, a więc w mieście i najbliższych okolicach przebywało wielu oficerów i urzędników DOK, którzy byli wręcz zobowiązani do tworzenia konspiracyjnych sił zbrojnych na tym terenie.

Podobnie jak w całym kraju, również w Przemyślu pod koniec 1939 r. powstała na Zasaniu pierwsza placówka Związku Walki Zbrojnej. W niedługim czasie powstały również komenda obwodu ZWZ (obejmująca miasto i powiat), oraz inspektorat rejonowy ZWZ (obejmujący powiaty przemyski, jarosławski a później także przeworski i łańcucki).

Do 1944 r. zostało zorganizowanych 6 placówek ZWZ - AK:

- Placówka nr 1 obejmowała swoim zasięgiem Przemyśl Zasanie oraz gminy Ostrów i Kuńkowce. Komendantami Placówki nr 1 byli kolejno:
* chor. Leon Wysocki (ps. "Odrowąż", "Antoni") - 1940 r. - 23 VIII 1942 r.
* chor. Stanisław Tokarz (ps. "Narwal") - IX 1942 r.
* pchor Zbigniew Orliński (ps. "Wallenrod", "Bartek") - 1942 r. - 1943 r.
* ppor. Jan Gołębiowski (ps. "Leliwa") - 1943 r. - 1944 r.
* ppor. Franciszek Matuszek (ps. "Bartek") - VII 1944 r.

- Placówka nr 2 obejmowała gminę Żurawica - Żurawica, Wyszatyce, Bolestraszyce, Buszkowice, Buszkowiczki, Kolonia Maćkowicka.
Komendantami Placówki byli:
* pchor. Stefan Duchoński (ps. "Luboń") - IX 1940 r. - XII 1941 r.
* sierż. Tomczak (ps. "Malina") - XII 1941 r. - III 1942 r.
* pchor. Bronisław Boryła - IV 1942 r. - VII 1944 r.

- Placówka nr 3 obejmowała swoim zasięgiem wioski: Orły, Kaszyce, Wacławice, Trójczyce, Kosienice, Maćkowice, Hnatkowice, Batycze, Orzechowce, Duńkowiczki, Małkowice, Drohojów.
Komendantami placówki byli:
* pchor. Jan Wielgosz (ps. "Ryś") - 1940 r. - 1942 r.
* ppor. Jan Wojtowicz (ps. "Klon") - 1942 r. - 1943 r.

- Placówka nr 4 obejmowała wioski: Krzywcza, Reczpol a po 1941 r. także Krasiczyn.
Komendantami placówki byli:
* chor. Michał Czarnecki (ps. "Michał") - 1942 r. - 1943 r.
* Józef Rybak (ps. "Perkoz") - 1943 r. - 1944 r.
* chor. Mikołaj Gajdzik (ps. "Dniestr") - 1944 r.

- Placówka nr 5 obejmowała wioski: Dubiecko, Nienadowa, Bachórzec, Babice, Bircza.
Komendantem był
* ppor Władysław Honicki (ps. "Szczerbiec", "Rębajło") - od 1940 r.
* ogniomistrz Targosz (ps. "Burza")

- Placówka nr 6 - utworzona w lecie 1941 r. Swoim zasięgiem obejmowała całe miasto Przemyśl, oraz Miżyniec i Radochońce. W 1944 r. weszła w skład Placówki nr 1
Komendantami tej placówki byli:
* pchor Franciszek Piech - 1942 r. - 1943 r.
* por. Zygmunt Giżyński (ps. "Stopa")

W 1944 r. doszło do przeorganizowania struktury AK na terenie powiatu przemyskiego. Po reorganizacji przedstawiała się ona następująco:
Kpt. Henryk Puziewicz
Kpt. Puziewicz



- Placówka nr 1 - Przemyśl (kryptonim "Paula")
- Placówka nr 2 - Żurawica (kryptonim "Zofia")
- Placówka nr 3 - Orły (kryptonim "Walentyna")
- Placówka nr 4 - Krzywcza (kryptonim "Klara")
- Placówka nr 5 - Bircza (kryptonim "Barbara")
- Placówka nr 6 - Medyka (kryptonim "Marta")
- Placówka nr 7 - Chyrów (kryptonim "Czesława")


Siedziba Komendy Obwodu
przy ul. Klasztornej 12
Klasztorna 12
Komendantami Obwodu (najpierw ZWZ, od lutego 1942 r. AK) byli kolejno:
- Teofil Dołhan (ps. "Wujko") - 16 XII 1939 r. - 6 V 1940 r.
- por. Adam Winogrodzki (ps. "Korwin", "Jerzy") - 8 V 1940 r. - 10 X 1940 r.
- Feliks Pikulski (ps. "Sęp", "Przepiórka") - 15 X 1940 r. - 28 XII 1940 r.
- por rez. Emil Czerny (ps. "Wacław", "Zbychosław") - 1 I 1941 r. - 3 IX 1942 r.
- kpt Jan Gołdasz (ps. "Szczyt") - IX 1942 r. - 26 VI 1943 r.
- kpt Henryk Puziewicz (ps. "Jan Batura", "Niedźwiedź") - VII 1943 r. - 18 III 1944 r.
- por. rez. Zbigniew Zawiła (ps. "Żbik") - 1 IV 1944 r. - 28 VII 1944 r.

Komendantami Inspektoratu rejonowego ZWZ-AK Przemyśl byli kolejno:
- por. rez. Bronisław Wohanka (ps. "Ludwik","Andrzej" ) - do wiosny 1940 r.
- kap. Wincenty Rutkowski (ps. "Żwan", "Kujawa", "Haszysz") - od wiosny 1940 r. do IX 1943 r.
- kpt Teofil Banach (ps. "Skrzydłowski", "Bogusz", "Bogumił") - od IX 1943 r. do IV 1944 r.
- kpt. Bronisław Toth (ps. "Twardy") - od IV - V 1944 r.
- ppłk Antoni Dębski (ps. "Gryf, "Swoboda", "Radwan") - od V 1944 r. - jesień 1944 r.
- kpt. Bronisław Toth (ps. "Twardy") - jesień 1944 r. -II 1945 r.

Do podstawowych zadań placówek ZWZ należało szkolenie wojskowe, propaganda, tajne nauczanie. Najważniejszym ich zadaniem było jednak prowadzenie działań wywiadowczych obejmujących zarówno wojsko, administrację jak i gospodarkę.

Do pewnego czasu wywiadem wojskowym zajmowała się specjalna komórka wywiadowcza Placówki nr. 1.
Maria Walicka
Maria Walicka
Nie powiodły się natomiast pierwsze próby zorganizowania w jesieni 1941 r. w Przemyślu placówki Ekspozytury Wywiadu Strategicznego (pracownicy tego wywiadu nie podlegali, a nawet bardzo często unikali kontaktów z organami terenowymi ZWZ na swoim terenie. Miało to zapobiec dekonspiracji w razie wsypy). Drugą próbę utworzenia w Przemyślu placówki Ekspozytury Wywiadu Strategicznego podjął na przełomie wiosny i lata 1942 r. osobiście kpt. Stanisław Pieńkowski (ps. "Strzembosz"). Udało mu się pozyskać do współpracy komendanta powiatowej policji granatowej mjr Stanisława Janowskiego, chorążego Leona Wysockiego (ps. "Odrowąż") - komendanta Placówki nr. 1, oraz mgr. inż. arch. Marię Walicką (ps. "Zośka").
Te trzy osoby stanowiły komórkę EWS wyłączoną ze struktury miejscowego inspektoratu ZWZ działającą do jesieni 1942 r., kiedy to po aresztowaniu Leona Wysockiego i wycofaniu się z działalności mjr Stanisława Janowskiego, Maria Walicka zmuszona została do zorganizowania na nowo siatki wywiadowczej w Przemyślu. Cała komórka otrzymała nazwę "Zośka" (od ps. M. Walickiej) i liczyła w sumie 9 osób.

W Przemyślu funkcjonowała także komórka Rady Pomocy Żydom "Żegota".

Oprócz ZWZ-AK na terenie Przemyśla i powiatu swoje własne struktury organizowały także poszczególne partie polityczne.

SOCJALIŚCI
Z inicjatywy Andrzeja Stompego, czołowego działacza przedwojennego PPS, powstała w Przemyślu milicja PPS. Organizatorami tej formacji byli: ppor. rez. Moskalewski, oraz F. Mikruta. Dosyć szybko formacja ta została scalona z AK.


KOMUNIŚCI
W początkowym okresie wojny, komuniści z wiadomych względów nie mogli organizować własnych oddziałów zbrojnych, bo i przeciwko komu mieli walczyć?. Dopiero po wybuchu wojny sowiecko-niemieckiej w czerwcu 1941 r. tworzenie takich oddziałów nabrało sensu. W lipcu 1941 r. poczęli oni organizować własne formacje zbrojne - "Grupę Oporu Lewica", która stanowiła jednak margines działań konspiracyjnych.


LUDOWCY
Karol Niemczewski ps. "Srogi"
Srogi
Ludowcy (Stronnictwo Ludowe - ps. "Roch") powołali Straż Chłopską - "Chłostra", którą w powiecie przemyskim organizował st. sierżant Mikołaj Lech (ps. "Wrona"). Kolejnymi komendantami SCh, przekształconej później w Bataliony Chłopskie - BCh na terenie Obwodu byli: Józef Kielar ps. "Saper", Roman Kisiel ps. "Sęp", Mikołaj Lech ps. "Wrona". W Obwodzie Przemyśl działały cztery oddziały BCh.
Ludowcy zorganizowali również tzw Oddziały Terytorialne - Ludową Straż Bezpieczeństwa - LSB, podporządkowaną bezpośrednio kierownictwu SL. Głównym zadaniem LSB była ochrona organizacji i działaczy ludowych, łączność i kolportaż oraz zapewnienie porządku na wsi. Komendantem SLB na terenie powiatu przemyskiego był Karol Niemczewski ps. "Srogi". W Obwodzie Przemyśl działał jeden oddział LSB. Jednym z podstawowych zadań wspomnianych oddziałów była obrona ludności polskiej przed napadami band UPA.
W maju 1944 r. została podpisana umowa scaleniowa BCh z AK. Jednak mimo tego, oddziały BCh, a szczególnie SLB zachowały dosyć dużą autonomię.


NARODOWCY
prof. Władysław Tutek
Władysław Tutek
Stronnictwo Narodowe, jako jedna z pierwszych partii politycznych rozpoczęło działalność w Przemyślu pod okupacją niemiecką. Powołało ono zarząd powiatowy z przewodniczącym prof. Władysławem Tutkiem ps."Słabińskim" na czele.
SN tworzyło wzorem całego kraju także własne oddziały zbrojne - Narodową Organizację Wojskową. Od lata 1941 r. do 1942 r. na czele NOW w Przemyślu stał płk w st. sp. Franciszek Schtuzmann, a od 1942 r. por. rez. Tadeusz Sobol. W sztabie powiatowym NOW znaleźli się ponadto znani działacze SN: mjr Molenda , por. rez. Józef Dorosiński, dr Stefania Krotochwilowa. Jesienią 1943 r. por. Sobol przeprowadził pięciomiesięczne (do marca 1944 r) szkolenie wojskowe utworzonej w Przemyślu drużyny NOW-AK wg otrzymanych z Warszawy instrukcji dla tajnych podchorążówek.
Niestety ani liczebność, ani dokładna organizacja NOW w Przemyślu nie jest znana.
W listopadzie powstał na Zasaniu I Saperski Patrol Bojowy "Chrobry" pod dowództwem por. Edmunda Popka.

Lucjan Koć ps. "Czaruś"
Lucjan Koć
W kwietniu 1943 roku na rozkaz komendy AK Obszaru 3 Lwów został utworzony oddział dyspozycyjno dywersyjny "Grom", który działał również w Przemyślu a na jego czele stał por. Lucjan Koć ps. "Czaruś". Zdecydowaną większość jego działaczy stanowili przemyscy narodowcy i sympatycy SN, a zajmował się on szkoleniem żołnierzy, werbunkiem ludzi i kolportażem prasy. W październiku 1943 r. na skutek licznych aresztowań zawiesił on swoją działalność, po czym zmienił nazwę na "Rysy" i połączył się ze wspomnianą już Bojową Grupą Saperów "Chrobry". Oddziałem dowodzili kolejno:
* por. Koć - do kwietnia 1944
* por Popek - od 15 kwietnia do 4 maja 1944 r.
* ppor. Kosiński
Po kolejnej fali aresztowań w kwietniu i maju 1944 r. grupa ta zawiesiła swoją działalność, a część jej żołnierzy skierowano do oddziału partyzanckiego NOW-AK działającego w okolicach Lwowa. Po połączeniu się z AK i zmianie w grudniu 1944 r. kryptonimu na "Rufa" w styczniu 1945 r. wraz z rozwiązaniem AK również "Rufa" zakończyła swoją działalność.

Na prawej stronie Sanu narodowcy zorganizowali grupę pod kryptonimem "Stalowa Tarcza", pod dowództwem ppłk Krupy ps. "Dziadek". Oprócz "Dziadka", do grupy tej należeli m.in.: dr Walery Kramarz, Zygmunt Siedlecki, Zdzisław Geraszek, ANtoni Pilch i Jan Sawczak. Na wiosnę 1940r. NKWD aresztowało kilku członków grupy. Nikt z nich nie przeżył ewakuacji więzienia w czerwcu 1941r. Po zajęciu prawobrzeżnego Przemyśla przez Niemców, grupa ta weszła w skład ZWZ.

Brak jest natomiast dokładniejszych informacji o działalności w Przemyślu i najbliższych okolicach jednostek Narodowych Sił Zbrojnych. Za oddziały NSZ-owskie można uznać oddział Ryszarda Kraszka ps. "Pirat", działający w okolicach Birczy i Huty Brzuskiej, oraz oddział Ludwika Kruka ps. "Śmiały", działający w okolicach Bachowa.

Na przełomie 1942/43 roku, podobnie jak w całej okupowanej Polsce tak i w Przemyślu następowało powolne scalanie podziemia cywilnego i zbrojnego. Jesienią 1942 r. nastąpiło połączenie władz cywilnych (londyńskich) z administracją AK, oraz połączenie oddziałów AK i NOW, zaś wiosną 1943 r. dodatkowo niektórych oddziałów BCh.



E Wstecz      G Główna      F Dalej

linia