KRÓTKA HISTORIA PRZEMYSKICH ŻYDÓW

Aby w pełni zrozumieć rolę jaką pełnili Żydzi w historii i obrazie Przemyśla, oraz jak wielką stratą dla miasta była niemal całkowita eksterminacja tej mniejszości narodowej, musimy się cofnąć kilkaset a właściwie prawie tysiąc lat wstecz, gdyż tyle liczy historia przemyskich Żydów. Bez jej poznania, trudno nam będzie zrozumieć, jak bardzo zagłada Żydów zubożyła obraz Przemyśla, przemyską gospodarkę, kulturę i tradycję.

Część żydowskiego miasta, pośrodku Stara synagoga.
żydowskie miasto

W Małym Beth Hamidrasz *
Poznanie historii przemyskich Żydów jest ważne również z innego powodu. Do dnia dzisiejszego dożyła jedynie garstka ludzi pamiętających przedwojenny Przemyśl, żydowskie miasto, synagogi, rabinów chodzących ulicami, bazary, żydowską kulturę i wszystko to co tworzyło specyficzny klimat "tamtego" Przemyśla. A potem wybuchła wojna i to wszystko, co trwało i rozwijało się przez kilka stuleci, zostało kompletnie zniszczone w ciągu kilkunastu zaledwie miesięcy. Dzisiaj pozostało nam po "żydowskim Przemyślu" jedynie kilka zachowanych budowli, trochę fotografii oraz pamięć o tamtym świecie, tamtych ludziach, ich kulturze, religii, sposobie życia. Za kilkanaście, kilkadziesiąt lat, nie będzie już nikogo, kto mógłby o tym wszystkim opowiedzieć. Ubywać będzie również materialnych pamiątek tamtego okresu w historii miasta, tamtego świata, tamtych ludzi. Pozostanie tylko wiedza i pamięć.

ul. Kazimierzowska
ul. Kazimierzowska
Można mieć różne zdania na temat żydowskiej mniejszości narodowej, można się nią zachwycać, jej kulturą, sposobem życia, można również podchodzić do tego tematu z dystansem. Można dostrzegać jej wkład w rozwój miasta, można również obwiniać Żydów o niegodziwe zachowania, godzące w podstawowe interesy nie tylko tego miasta i jego mieszkańców, ale interesy państwa polskiego. I z pewnością w tym wszystkim będzie wiele racji, bo trudno ocenić tak rozległe zjawisko jednoznacznie, w kilku zdaniach, bez ogarnięcia całości sprawy. Ale z całą pewnością nie można wydawać sądów i ocen bez znajomości historii, bez próby zrozumienia tamtych wydarzeń, tamtych ludzi.
Dlatego też, zanim przedstawię wydarzenia, które doprowadziły do całkowitej zagłady Żydów w Przemyślu postaram się opisać w dużym skrócie jak wyglądało życie i organizacja społeczności żydowskiej w mieście przed wybuchem II wojny światowej.
Stara Synagoga 1905r. *
Stara Synagoga 1905r.

Pierwsze wzmianki o pobycie Żydów w Przemyślu pojawiają się już w XI w. Na pocz. XV w. w Przemyślu żyło ok 20 żydowskich rodzin, "między temi był jeden sklarz, który wstawia szyby na zamku i jeden medicus, który leczy służbę pana starosty" (L. Hauser). Stan ten uległ gwałtownej zmianie od czasu, gdy w 1559 r. król Zygmunt August nadał Żydom przemyskim przywileje, zezwalając na swobodne osiedlanie się oraz prowadzenie działalności gospodarczej. Od tego czasu możemy obserwować stały wzrost liczby ludności żydowskiej, oraz błyskawiczny rozwój instytucji żydowskich w Przemyślu. Wówczas to powstały m.in. bożnica, szpital, łaźnia. W 1594 r. ukończono budowę murowanej Synagogi. Usytuowana ona była w centrum żydowskiej dzielnicy, we wschodniej części Rybiego Placu. Oprócz funkcji sakralnych bożnica ta pełniła także inne funkcje społeczne, gdyż znajdowała się tam m.in.: szkółka dla chłopców, akademia talmudyczna, sala posiedzeń władz kahalnych oraz sądu żydowskiego.
Stara Synagoga
widok od strony ul. Jagiellońskiej *
Bożnica
Żydzi cieszyli się bardzo dużą autonomią, posiadali własne szkolnictwo a nawet sądownictwo, z możliwością nakładania kar więzienia, chłosty, a nawet obcięcia uszu. Zostali oni również zwolnieni z obowiązku uiszczania podatków miejskich.
Jednak, jak pisze Leopold Hauser w "Monografii miasta Przemyśla", liczne przywileje podatkowe i gospodarcze nadawane Żydom przez króla Zygmunta Augusta, a potem Stefana Batorego, doprowadziły do dużych dysproporcji majątkowych pomiędzy gminą izraelicką a chrześcijańską, co w efekcie wywoływało liczne konflikty i nieporozumienia. Dodatkowo chrześcijanie zarzucali Żydom, (wówczas jeszcze podstawową linią podziałów nie była przynależność narodowa, ale wyznawana religia) że korzystając z przywilejów gospodarczych i podatkowych, "nie poczuwają się oni w zamian do żadnych obowiązków względem miasta, które ich żywi,
Stara Synagoga po restauracji z 1910r.
Stara Synagoga 1905r.
ale przeciwnie, podnosząc zawsze, że mają swoje odrębne miasto w mieście, to jest miasto żydowskie Przemyśl. Ten brak poczucia obywatelstwa u żydów, ten ich separatyzm społeczno-religijny wyradza ciągłe walki pomiędzy żydami a mieszczanami przemyskimi."

Niestety, z przykrością można stwierdzić, że separatyzm Żydów o którym pisze Hauser, tworzenie przez nich swoistych gett narodowo-wyznaniowych, utrudniających już nie asymilację, ale nawet integrację z Polakami i innymi grupami narodowościowymi, aż do wybuchu II wojny światowej było jednym z najważniejszych powodów nieporozumień, waśni, a czasami wręcz otwartych konfliktów i oskarżeń rzucanych na Żydów o brak lojalności wobec państwa polskiego. Oczywiście, czasami oskarżenia te nie miały nic wspólnego z rzeczywistością i służyły osiąganiu innych, bardziej przyziemnych, partykularnych celów przez osoby czy też środowiska je podnoszące, jednak problem faktycznie istniał i dawał o sobie znać aż do roku 1945.
Jedną z najważniejszych form organizacji ludności żydowskiej był bez wątpienia
SAMORZĄD KULTURALNO-RELIGIJNY

ŻYDOWSKA GMINA WYZNANIOWA DO KOŃCA XIX W.

Jej podstawowe zadania tak charakteryzuje Leopold Hauser:
Stara Synagoga
widok od strony ul. Jagiellońskiej *
Bożnica
"Celem gminy wyznaniowej jest: utrzymywanie i podnoszenie zakładów obrzędowych, naukowych i dobroczynności, które bądź to zupełnie bądź częściowo przez gminę wyznaniową są utrzymywane, lub też za jej zezwoleniem lub pod jej dozorem istnieją; - dalej staranie o zadośćuczynienie potrzebom religijnym swych członków i o grzebanie zmarłych, opieka nad ubogimi i chorymi należy także do celów gminy."
Dziedziniec Starej Synagogi *
Dziedziniec Starej Synagogi
Następnie Hauser przedstawia strukturę i organizację gminy: "Członkowie gminy, którzy opłacają pewny minimalnie oznaczony podatek na rzecz gminy wyznaniowej wybierają radę gminy wyznaniowej na przeciąg lat 3, złożoną z 24 radnych. Rada wybiera ze swego grona na rok jeden prezydenta gminy wyznaniowej i tegoż zastępcę, i dzieli się na trzy sekcye a to, na sekcyę wyznaniową, na sekcyę dobroczynności i nauki i sekcyę gospodarczą i finansową. Każda z sekcyi ma swego zwierzchnika, a prezydent gminy wyznaniowej w połączeniu z zwierzchnikami sekcyi stanowią "reprezentacyę przemyskiej izraelickiej gminy wyznaniowej". Rada gminy wyznaniowej ma prawo nakładania na członków tej gminy podatków bezpośrednich i pośrednich, tudzież ustanawiania pobierać się mających opłat za korzyści jakie członkowie gminy z poszczególnych zakładów i urządzeń gminnych pociągają. Także zarząd majątku gminnego należy do rady gminnej, a majątek ten składa się z bożnicy, łaźni, szpitalu, kilku realności i kapitałów."
Zydowska gmina wyznaniowa tzw. "kahał", miała kluczowe znaczenie dla Żydów, i to nie tylko religijne czy społeczne, ale nawet polityczne. Poprzez swoje decyzje wpływała na kształt społeczności, na jej obraz i charakter. Przynależność do gminy wyznaniowej była obligatoryjna dla wszystkich Żydów. Zrzec się jej można było jedynie zmieniając wyznanie lub przez złożenie deklaracji o bezwyznaniowości.

Widok na Kamienny Most i Żydowskie miasto
po prawej własne zadaszone ujęcie wody
m.in. na potrzeby rytualnej łaźni - mykwy.
Żydowskie miasto

Jak pisze J. Hauser, wybory do Rady odbywały się wg. kryterium majątkowego. Dodatkowo ordynacja była skonstruowana w ten sposób, że najbogatsi Żydzi mieli nieproporcjonalnie duży wpływ na kształt Rady. Ubodzy Żydzi natomiast, wogóle nie mieli żadnego wpływu. Mniej więcej do lat 70 XIX w. nie miało to praktycznie żadnego znaczenia, gdyż Żydzi stanowili bardzo jednorodną społeczność: zamkniętą, nieufną, skupioną wokół własnej religii, synagogi i ortodoksyjnych rabinów. Jednak od lat 70 XIXw. następują powolne zmiany, które zaowocowały powstaniem wąskiej na początku grupy inteligencji żydowskiej, otwartej na świat, dążącej do większej integracji z polską społecznością miasta. Te dwa nurty: ortodoksyjny i asymilatorski, oprócz tego, że toczyły walkę o wpływ w Radzie, to przez kilkanaście, a nawet kilkadziesiąt lat były jedną z głównych osi podziału wśród przemyskich Żydów. Warto pamiętać o tym, że postępowa część inteligencji żydowskiej, skupionej głównie wokół synagogi Tempel, identyfikowała się z polską tradycją i historią, uznając ją za część własnej historii. Dobrym tego przykładem był fakt odprawienia w synagodze Tempel w dniu 3 maja 1891r. nabożeństwa z okazji setnej rocznicy uchwalenia Konstytucji 3 Maja. W nabożeństwie tym uczestniczył ówczesny burmistrz miasta Aleksander Dworski. Podobne uroczystości odbyły się w Starej synagodze w 50 rocznicę wybuchu powstania styczniowego.
Wnętrze Starej Synagogi
wnętrze synagogi

Od XVI wieku, Przemyśl pełnił funkcję stolicy autonomicznego okręgu samorządowego (żydowskiego), na czele którego stał rabin przemyski, zaś gmina wyznaniowa w Przemyślu, należała do jednej z największych w Polsce. Obejmowała ona swoim zasięgiem 26 miast ziemi przemyskiej, zaś rabin przemyski był równocześnie archirabinem ziemskim przemyskim. Zmiany w organizacji władzy zwierzchniej gminy żydowskiej nastąpiły pod koniec I wojny światowej.

ŻYDOWSKA GMINA WYZNANIOWA W II RZECZPOSPOLITEJ

Zvi Luft *
Zvi Luft
W październiku 1918r. gdy wiadomo już było że rozpad Austro-Węgier jest przesądzony, Żydzi w obawie przed wciągnięciem ich w zarysowujący się konflikt polsko-ukraiński, postanowili wystąpić jako osobna, neutralna grupa narodowościowa. Nie chcieli jednak pozostać bezbronni, zdani na łaskę jednej albo drugiej strony konfliktu. W tym celu, pod koniec października 1918r. przy udziale żydowskich oficerów, a także Juliana Schaffa, Zvi Lufta, Dr. Knopfa i Hermana Libermana została powołana Żydowska Rada Żołnierska. 2 listopada 1918r. na jej bazie została powołana

Żydowska Rada Ludowa

Przewodniczący
Żydowskiej Rady Ludowej
Dr. Maks Rosenfeld *
Dr. Maks Rosenfeld
Przewodniczący
Żydowskiej Rady Ludowej
Dr. Leib Landau *
Dr. Leib Landau
która przejęła obowiązki dotychczasowych władz gminy żydowskiej. Na czele Żydowskiej Rady Ludowej stanął dr Maks Rosenfeld, który zmarł w lutym 1919r. i na stanowisku Przewodniczącego Żydowskiej Rady Ludowej zastąpił go adwokat dr Leib Landau. W skład Rady wchodziło w sumie 19 członków, reprezentujących wszystkie podstawowe nurty polityczne żydowskiej społeczności miasta. Byli wśród jej członków przedstawiciele:
Poalej Syjon - dr Maks Rosenfeld, Gut Rosenblatt
Ogólni Syjoniści - dr Sasza Steinhardt, dr Salomon Schutzman, dr D. Knopf, Joachim Klagsbald, Majer Honigwachs, Mendel Jawetz.
Jad Charucim - L. Nessenfeld, Herman Taubenfeld
Izaak Thumim *
Izaak Thumim
Abraham Schachter *
A. Schachter
P.P.S. - M. Estreicher, Józef Sigman
Ż.P.S-D (później BUND) - dr Leib Landau, A. Salzberg
Niezrzeszeni - dr Peiper, dr Probstein, Izaak Thumim
Środowiska religijne - Rabin Gedale Schmelkes
W późniejszym okresie, do składu rady dokooptowano przedstawicieli:
Mizrachi - Mosze Katz
Aguda - A. Hertzig, Abraham Fried, Leizer Bombach
Ogólni Syjoniści - Abraham Schachter. dr Knopf

Przy poparciu organizacji Haszomer, 1 listopada zorganizowano również żydowską milicję, uzbrojoną w ok. 200 karabinów. Odróżniali się oni od Polaków i Ukraińców, noszoną na ramieniu niebiesko-białą opaską. Głównym zadaniem milicji żydowskiej miała być ochrona ludności żydowskiej i jej mienia. Formalnie, Żydzi zachowywali neutralność w trwającym polsko-ukraińskim konflikcie, jednak zarówno w czasie trwania walk jak i po ich zakończeniu, oskarżani byli przez Polaków i Ukraińców o sprzyjanie stronie przeciwnej.
Radny Agudy
Samuel Babad *
S. Babad
W okresie II RP, gmina żydowska w Przemyślu kierowana była przez 20 osobową radę i 7, później 10 osobowy zarząd, oraz rabina. Członkowie zarządu z reguły kierowali gminnymi komisjami (m.in. szpitalną, cmentarną, opieki społecznej). Wybory do Rady odbywały się podobnie, jak wybory to Rady Gminy czy do Sejmu, z całą kampanią przedwyborczą, głosowaniem itd. W efekcie skład rady stanowił odzwierciedlenie podziałów politycznych i światopoglądowych żydowskiego społeczeństwa.
Rabin
Gedale Schmelkes *
Gedale Schmelkes
W Przemyślu, praktycznie przez cały okres międzywojenny Rada zdominowana była przez przedstawicieli syjonistów i ortodoksyjnych Żydów. Wybory, odbywające się w latach 1923, 1928 i 1936r. przynosiły niewielkie zmiany w partyjnym składzie Rady. Jednak wobec różnicy interesów, poglądów i dążeń, dochodziło do częstych konfliktów pomiędzy Radą a zarządem, a niejednokrotnie nawet do gorszących awantur. W 1935r. wojewoda lwowski rozwiązał dotychczasowy zarząd gminy i powołał zarząd komisaryczny z dr. Józefem Rawiczem jako komisarzem. Do 1928r. funkcję przedstawiciela rabinatu w Radzie pełnił cieszący się powszechnym szacunkiem i uznaniem, nawet wśród przemyskich endeków, rabin Gedale Schmelkes. Po jego śmierci, nie udało się wybrać głównego rabina gminy.
Przez długi czas polskie władze państwowe blokowały demokratyzację ordynacji wyborczej do Rady, niejednokrotnie sprzyjając środowiskom ortodoksyjnym i asymilatorskim. Corocznie Rada uchwalała swój budżet, który podlegał zatwierdzeniu przez wojewodę.
Przewodniczący Klubu Syjonistycznego
Lipa Galler *
Lipa Galler
Niestety, przez cały okres II Rzeczpospolitej, gmina żydowska borykała się z problemami finansowymi, co wynikało przede wszystkim ze złej sytuacji gospodarczej kraju i malejących wpływów z opłat zasilających jej budżet, przy równoczesnym wzroście liczby tych, którzy potrzebowali pomocy gminy.
Radny Syjonistyczny
J. Klagsbald *
A. Klagsbald
Gmina żydowska, mimo iż charakteryzowała się dużą autonomią, podlegała jednak nadzorowi władzy publicznej. Bezpośredni zwierzchni nadzór nad przemyską żydowską gminą wyznaniową sprawował starosta przemyski, zaś drugą instancją był wojewoda lwowski. Oprócz tego, w stosunku do wszystkich gmin wyznaniowych całej Polski zwierzchnictwo administracyjne sprawował Minister Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. W okresie II RP działalność gmin żydowskich regulowało szereg aktów prawnych, jednak wiele kwestii pozostawało nadal nieuregulowanych, lub też regulacje prawne były różne dla różnych regionów kraju.
Typowo religijny charakter posiadał natomiast

Rabinat Przemyski

Rabin Wiederkehr *
Rabin Wiederkehr
W jego skład w okresie II RP wchodzili rabini: Gedale Schmelkes, Abraham Babad, Hersz Glaser, Salomon Hister, Ozjasz Wiederkehr, Dawid Teitelbaum. Rabinat nadzorował lub wywierał znaczący wpływ na całość życia religijnego w mieście, pilnował przestrzegania szabatu, świąt religijnych, kontrolował ubój rytualny, udzielał opinii nt. koszerności potraw, udzielał ślubów i rozwodów. Na wniosek rabinatu zarząd gminy mógł nałożyć kary pieniężne na osoby łamiące niektóre prawa religijne. Rabini pełnili również funkcje reprezentacyjne całej społeczności żydowskiej podczas np. świąt i uroczystości państwowych.

W Przemyślu funkcjonował również praktycznie do wybuchu II wojny światowej

Sąd Rabinacki

którego przewodniczącym był Rabin Zvi (Hershele) Glazer. Członkami sądu byli również rabini: Jehoszua Wiederkehr, Szlomo Hister i Abraham Babad. Żydowski samorząd kulturalno-religijny przetrwał w Przemyślu praktycznie do połowy XX w.

ŻYDOWSKIE ŚWIĄTYNIE
Bożnice miały dla Żydów kluczowe znaczenie. Oprócz funkcji religijnej, stanowiły one wszędzie gdzie powstawały, centrum życia społecznego i gospodarczego społeczności żydowskiej. Tak było również w Przemyślu
Najstarszą przemyską synagogą, była wzniesiona w połowie XVI wieku drewniana bożnica, która uległa spaleniu. Kilkadziesiąt lat później, w 1594r. wybudowano nową, murowaną synagogę, która przetrwała praktycznie do II wojny światowej. To wokół tej świątyni przez najbliższe kilkaset lat skupiało się społeczne i religijne życie żydowskich mieszkańców miasta. Świątynia ta znana jest jako

STARA SYNAGOGA

Budynek Mnisza 5
Stara Synagoga widok sprzed 1910r.
Dworskiego 2
To samo miejsce dzisiaj

jednak w rzeczywistości były to trzy świątynie: Główna Synagoga, Mała Synagoga i Bethamedrosz Mały. Wszystkie one mieściły się w jednym budynku, jednak do każdej prowadziło osobne wejście. Pierwotnie synagoga przylegała do murów miejskich, biegnących wzdłuż dzisiejszej ul. Jagiellońskiej.
Ruiny Starej Synagogi
Bożnica
Tuż przed wybuchem I wojny światowej, synagogę gruntownie odrestaurowano, zaś w 1934r. została ona wpisana do rejestru zabytków. Tak tę świątynię opisuje dr. Mieczysław Orłowicz, autor wydanego w 1917 r. "Ilustrowanego przewodnika po Przemyślu i okolicach":
"Centrum dzielnicy żydowskiej jest ul. Żydowska, a u jej wylotu na ul. Jagiellońskiej (nr. 33) stoi stara synagoga - od wieków ośrodek życia duchowego Żydów przemyskich. Wedle daty na drzwiach, wybudowano ją w roku 1579 [...]. Synagoga była pierwotnie wystawiona w stylu renesansowym, w r. 1910 poddano ją restauracyi pod kier. arch Tadeusza Makłowskiego ze Lwowa, a wtedy otrzymała budowa od strony ul. Jagiellońskiej polską renesansową attykę. Na ścianach wewnątrz malowidła symboliczne z r. 1840; ładny pająk, renesansowy ołtarz na torę (t.zw. Uren Kodesz) i dość bogato rzeźbiony baldachim t.zw. birna na środku synagogi."
Wnętrze Starej Synagogi
Wnętrze Synagogi
Na początku XX w., gdy obok tej synagogi powstały trzy inne, Stara Synagoga skupiała głównie najbardziej konserwatywną, ortodoksyjną część społeczności żydowskiej. Ruiny synagogi rozebrano dopiero w latach 60, wbrew stanowisku konserwatora zabytków.
Tak o tej skandalicznej decyzji pisze Paweł Jasienica:
"W Przemyślu stała renesansowa kamienna synagoga z początku XVII wieku. Były to właściwie już tylko mury, (bo resztę zniszczyli hitlerowcy), ale miary ogromnej ceny zabytkowej i tak wielkiej mocy, że jeden buldożer nie dał rady. Urwała się stalowa lina, za którą ciągnął. Dopiero dwa sprostały wzniosłemu zadaniu i zwaliły narożnik. Reszta poszła gładko. Synagogi już niema. Za to prokuratura generalna uzyskała nowe zajęcie. Generalny zarząd muzeów i ochrony zabytków chciał w tym roku odbudować nową synagogę, przygotował dokumentację i wydał na to pieniądze. Rozbiórki dokonano bez jego wiedzy. Wystarczył telefon miejskiego dostojnika."
Pod koniec XIX w. nieopodal starej synagogi, przy ul. Jagiellońskiej, zbudowano drugą Synagogę -
TEMPEL
Była to świątynia wybudowana na planie kwadratu, ze ścianą frontową i wejściem od strony ul. Jagiellońskiej. Budynek licowany był czerwoną cegłą.
Postępowa Synagoga Tempel
Synagoga Tempel

M. Orłowicz tak opisuje synagogę Tempel: Opodal (ul. Jagiellońska 45) stoi nowa, w mauretańskim stylu z nietynkowanej cegły zbudowana synagoga postępowa". Otwarcie tej świątyni nastąpiło w 1890r. Inicjatorami jej budowy była spolonizowana, postępowa inteligencja żydowska, skupiona w założonym w 1879r. "Stowarzyszeniu Modlitewny Związek Izraela". Otwarcie synagogi Tempel zostało bardzo przychylnie przyjęte przez prasę polską, gdyż było jedną z pierwszych widocznych na zewnątrz oznak podziału wewnątrz dotychczas bardzo zamkniętej i konserwatywnej społeczności żydowskiej.
Wschodna ściana synagogi Tempel *
Synagoga Tempel
"Na rogu ulicy Jagiellońskiej i Serbańskiej była świątynia żydowska, która nazywała się Tempel. Tam to było zupełnie inaczej. Wszystkie modlitwy były w 90% w języku polskim. Kobiety i mężczyźni siedzieli razem. Oni tyle zmienili i tyle obrządków i tradycji wyrzucili, że pobożni nie uważali ich za Żydów. Tam chodziła żydowska inteligencja, nikt nie miał brody, tam noszono cylindry." - tak opisał Tempel Izaak Felder. Synagoga Tempel wyposażona była w organy. Na rozpoczęcie i zakończenie roku szkolnego odbywały się w niej nabożeństwa dla młodzieży. Opiekę nad świątynią sprawował Zarząd Stowarzyszenia Nowej Świątyni Izraelickiej, którym kierowały osoby znane i szanowane w Przemyślu, m.in. dr. Michał Schwarz, Henryk Blatt, Daniel Hass.
Kantor Rosenberg i chór z bożnicy Tempel *
Chór z Tempel
Przy synagodze Tempel działał bardzo dobry chór, który prowadził Rosenberg, zaś nabożeństwa w niej odprawiane cieszyły się dużym zainteresowaniem przemyskich Żydów. Pod koniec lat 30, Stowarzyszenie liczyło prawie 80 członków i dysponowało dosyć dużym budżetem.
Podczas II wojny światowej synagoga została spalona przez Niemców, zaś po jej zakończeniu podzieliła los Starej Synagogi i została rozebrana.



SYNAGOGA NA ZASANIU
Synagoga Zasańska, lata 60 *
Synagoga zasańska
Wraz z rozwojem zasańskiej części miasta, który nastąpił w połowie XIX w., rosła również liczba ludności żydowskiej w tej dzielnicy. Postanowiono wówczas wybudować drugą świątynię (w Przemyślu istniała wówczas jedynie Stara Synagoga). Podczas jej budowy, w 1859r. zawaliła się jedna ze ścian. Ostatecznie synagogę zasańską, zlokalizowaną przy Pl. Unii Brzeskiej 6, oddano do użytku w 1892r. W świątyni tej do czasu wybuchu II wojny światowej modlili się Żydzi, uznawani za postępowych, skupieni w Towarzystwie Izraelickiej Świątyni Zasańskiej. Do roku 1926, przewodniczącym zarządu Stowarzyszenia był Henryk Wiesel, później Jakub Rothman, który pozostał na tym stanowisku do wybuchu II wojny. W łonie stowarzyszenia zarządzającego zasańską bożnicą, w latach 20 dochodziło do ostrych starć, pomiędzy religijnymi ortodoksami a rosnącymi w siłę syjonistami. Trwające awantury zmusiły władze starostwa nawet do tak drastycznych kroków, jak zamknięcie świątyni na przełomie 1927/1928r., oraz powołanie zarządu komisarycznego stowarzyszenia. W czasie II wojny światowej, Niemcy chcąc uniezależnić się od dostaw energii elektrycznej ze zlokalizowanej w radzieckiej części Przemyśla elektrowni, wybudowali własną elektrownię, umieszczoną właśnie w tej świątyni.
Synagoga Zasańska lata 30
Synagoga Zasańska lata 30 XX w. **
Synagoga Zasańska 2006r.
Synagoga Zasańska w roku 2006
Po wojnie synagogę użytkował przemyski zakład komunikacji, później kolumna transportu sanitarnego. Od kilkunastu lat, wobec braku jakichkolwiek działań zmierzających do ratowania tego zabytku, bożnica popada w coraz to większą ruinę. W 2005r. pojawiła się szansa zmiany tego stanu rzeczy, gdyż synagogę nabył jeden z przemyskich przedsiębiorców.

SYNAGOGA SCHEINBACHA
Synagoga Scheinbacha
Synagoga Scheinbacha przy ul. Słowackiego
Synagoga przy ul. Słowackiego 15, zwana również Synagogą Scheinbacha, lub Nową Szul, wybudowana została w latach 1895-1905, ale prace wykończeniowe trwały jeszcze praktycznie do roku 1910. Budową świątyni kierowało "Stowarzyszenie Budowy Nowej Synagogi Przemyskiej", przy ogromnym wsparciu finansowym, udzielonym przez Mojżesza Scheinbacha, oraz banki żydowskie. Synagogę zaprojektował architekt Marceli Pilecki, natomiast jej wykończenia podjął się znany żydowski artysta Adolf Bienestock. Była to jak na owe czasy bardzo nowoczesna świątynia, o zwartej bryle i funkcjonalnym wnętrzu. W okresie międzywojennym świątynią zarządzało Stowarzyszenie Nowej Synagogi, na czele którego do 1927r. stał Rappaport. Niestety, podobnie jak świątynia zasańska, również i ta świątynia była areną walk o wpływy, pomiędzy Żydami ortodoksyjnymi a działaczami syjonistycznymi. W sierpniu 1927r., wobec nasilających się awantur, starosta przemyski zamknął synagogę.
Synagoga Scheinbacha
Synagoga Scheinbacha *
Wyznaczony przez gminę żydowską komisaryczny zarządca - Jakub Hirschfeld, skutecznie doprowadził do załagodzenia sporów. Kontrolę nad stowarzyszeniem przejęli od 1934r. syjoniści. Przewodniczącym zarządu Stowarzyszenia został Lipa Galler, jego zastępcami zaś Leisor Grossman i Majer Tuchmann. Taki skład zarządu utrzymał się aż do wybuchu wojny w roku 1939. W czasie okupacji, Niemcy urządzili w synagodze stajnie dla koni oraz magazyny. Po wojnie, przez krótki czas mieścił się w budynku synagogi skład tekstyliów. Na początku lat 60 przeprowadzono remont budynku, niszcząc przy okazji całą zachowaną z wojennej pożogi ornamentykę bożnicy, po czym ulokowano tutaj funkcjonującą do dnia dzisiejszego bibliotekę. Kilka zdjęć bożnicy z lat 50 możemy zobaczyć na stronie Synagogi przemyskie, opracowanej przez J. Szwica i Ł. Biedkę.

Oprócz tego, w Przemyślu istniały kilkadziesiąt żydowskich stowarzyszeń religijnych i kilkanaście należących do nich domów modlitwy. Do najbardziej znanych, funkcjonujących w okresie międzywojennym stowarzyszeń żydowskich należały:
  • Stowarzyszenie Beth Israel
  • Stowarzyszenie Beth Isaak
  • Stowarzyszenie Beth Hamidrasz
  • Stowarzyszenie Klaus
  • Stowarzyszenie Achwath we Reuth
  • Stowarzyszenie Tyfereth Israel
  • Stowarzyszenie Dom Modlitwy Żydowskich Kupców
  • Stowarzyszenie Ojse Ceduk
Synagoga Scheinbacha
Synagoga Scheinbacha
lata 50
i wiele wiele innych.
Budynek Mnisza 5
Modlitewnia
Stwarzyszenia Dom Modlitwy Żydowskich Kupców
przy ul. Mnisza 5
Dworskiego 2
Ruiny Domu modlitwy
Fundacji Mojżesza i Chai Hirtów
przy ul. Dworskiego 2

LUDNOŚĆ ŻYDOWSKA
Ludność żydowska zamieszkiwała głównie część miasta w obrębie ulic Jagiellońskiej, Wodnej, Wałowej, Ratuszowej i Mostowej. Ta część Przemyśla od kilkuset lat nazywana była "Żydowskim Miastem". Dzisiaj jest to (jeszcze) praktycznie pusty plac, jednak do II wojny światowej znajdowało sie w tej części śródmieścia kilkadziesiąt domów i kamienic, wzniesionych wzdłuż ulic: Asza, Betrowicza, Bialika, Einsteina, Sokołowej. Oprócz Żydowskiego Miasta, Żydzi zamieszkiwali również inne dzielnice miasta: Zasanie i Lwowskie Przedmieście.

żydowskie miasto
Żydowskie miasto 80 lat temu
Żydowskie miasto dzisiaj
Ten sam fragment miasta w 2004r.

A tak wyglądało żydowskie miasto w roku 2005/2006
Żydowskie miasto AD 2006
Począwszy od I rozbioru Polski w 1772r. liczba ludności żydowskiej Przemyśla ulegała systematycznemu wzrostowi. W 1857r. Żydzi w liczbie ok. 4180 osób, stanowili 40% mieszkańców miasta, stając się najliczniejszą grupą narodowościową Przemyśla. W roku 1910 liczba żydowskich mieszkańców miasta wynosiła już 16.000 osób, jednak jej procentowy udział zmalał z 40% do 30% mieszkańców miasta.

ul. Jagiellońska - część żydowskiego miasta
ul. Jagiellońska - część żydowskiego miasta
Jeszcze szybciej niż liczebność Żydów w Przemyślu, rosła ich siła ekonomiczna i gospodarcza w mieście. Związane to było z faktem, że większość przemyskich zakładów rzemieślniczych i przemysłowych należała do Żydów. Popyt na ich wyroby i usługi, związany z budową wokół Przemyśla umocnień fortecznych powodował szybkie bogacenie się tej warstwy ludności. W 1914r. ok. 35% wszystkich nieruchomości w mieście należała do Żydów, wliczając w to nieruchomości komunalne i należące do wojska.

ul. Jagiellońska - widok z Kamiennego Mostu
ul. Jagiellońska - część żydowskiego miasta
W latach 1918-1939 liczebność Żydów w Przemyślu wahała się w granicach 17.400 w 1931r. do 19.400 w 1939r. co stanowiło 34-38% mieszkańców miasta. Zmiany liczebności społeczności żydowskiej spowodowane były bardziej czynnikami ekonomicznymi i politycznymi niż demograficznymi. Zła sytuacja ekonomiczna zmuszała wielu Żydów do emigracji, szczególnie do USA i innych krajów Europy, stąd spadek ich liczebności na początku lat 30. Pod koniec lat 30, nastąpiła reemigracja Żydów z Niemiec i Austrii, wobec nasilających się prześladowań społeczności żydowskiej w tych krajach, co spowodowało ponowny wzrost liczby Żydów w Przemyślu.
Struktura zawodowa społeczności żydowskiej w latach 1918-1939 praktycznie nie ulegała większym zmianom. Przedstawiała się ona następująco:
- Handel - 52,2%
- Rzemiosło - 10,8%
- Przemysł - 6,5%
- Administracja - 14,1%
- Wolne zawody - 6,2%
- Rolnictwo - 2,5%
- Pozostali - 7,2%

Charakterystycznym zjawiskiem w II RP, szczególnie jaskrawo widocznym wśród żydowskiej mniejszości narodowej, było ogromne, dochodowe rozwarstwienie społeczne. Co prawda, w strukturze ludnościowej zawodów, wymagających wykształcenia: prawników, lekarzy itp. przygniatającą większość stanowili Żydzi. Ok. 100 przemyskich lekarzy było pochodzenia żydowskiego. Podobne było wśród nauczycieli i inżynierów budownictwa. Żydami było również 4 sędziów przemyskiego sądu: Lowenthal, Hornik, Schwartz i Eisner. Z 9 istniejących w Przemyślu aptek, 7 prowadzili Żydzi. Jednak, jak wspomina Feliks Mantel, "Tylko cieńka warstwa Żydów korzystała z dobrobytu. Masy żydowskich drobnych kupców, straganiarzy, rzemieślników i robotników żyły w nędzy, tak w wielkich miastach, jak i na prowincji. Wegetowali." Stopień zamożności nie stanowił jednak zasadniczej linii podziałów wśród społeczeństwa żydowskiego. Linię tą stanowił zdecydowanie częściej stosunek do państwa polskiego i budowy państwa żydowskiego, oraz nakładająca się na ten podział przynależność do poszczególnych ugrupowań politycznych. (Podział ten zostanie bardziej szczegółowo omówiony w dalszej części).


G Główna      F Dalej

linia



* - zdjęcie pochodzi z Przemysl Memorial Book
** - zdjęcie pochodzi ze strony http://www.deathcamps.org/occupation/przemysl%20ghetto.html