Społeczność żydowska Przemyśla w czasach autonomii oraz w latach II Rzeczpospolitej utworzyła liczne

INSTYTUCJE SPOŁECZNE I DOBROCZYNNE

SZPITAL ŻYDOWSKI

Budynek szpitala żydowskiego *
Szpital
Pierwszy szpital żydowski funkcjonował w obrębie żydowskiego miasta, prawdopodobnie przy ul. Serbańskiej. Utrzymywany był on z dobrowolnych składek płaconych przez Żydów zamieszkałych w Przemyślu i jego okolicach. Miał on przede wszystkim służyć biedniejszym mieszkańcom miasta. Szpital zarządzany był przez radę, która wybierała dyrektora szpitala, który z kolei decydował o przyjęciu do szpitala danej osoby, zalecał odpowiednie diety czy też sposób leczenia. W "Przemysl Memorial Book" znajdujemy kilka nazwisk dyrektorów tego szpitala: dr Dauer, dr Szyszkowski, dr Ehrlich. Współpraca pomiędzy szpitalem żydowskim, a szpitalem powszechnym układała się bardzo dobrze.
Budynek szpitala żydowskiego dzisiaj
Szpital
Pod koniec XIX wieku, wobec złych warunków higieniczno-sanitarnych, a także braku miejsca w dotychczasowym budynku szpitalnym, społeczność żydowska podjęła decyzję o zmianie jego lokalizacji. W roku 1900 Żydzi kupili budynek przy ul. Szaszkiewicza (obecnie Rakoczego). Remont i wyposażanie szpitala zajęło prawie 4 lata. W 1904r. odbyło się uroczyste otwarcie nowego szpitala żydowskiego, a uroczystości te uświetnili m.in. starosta, burmistrz i inni wysocy dostojnicy. W budynku nowego szpitala początkowo umieszczono 30 łóżek dla pacjentów. Szpital dysponował nowoczesnym laboratorium, salą operacyjną, własną kuchnią, pralnią i magazynem lekarstw. Głównym lekarzem szpitala był dr Samuel Kutna i dr Ehrlich. Chirurgią zajmowali się natomiast dr Madejski, dr Tokarski i później dr Ślenk. Po wybuchu I wojny światowej szpitalem zarządzał Austriacki Czerwony Krzyż. Podczas drugiego oblężenia Twierdzy Przemyśl, szpital ten pełnił rolę szpitala przyfrontowego. Nie mógł on jednak pomieścić wszystkich potrzebujących pomocy medycznej żołnierzy, wobec czego zostali oni przetransportowani do budynku byłego gimnazjum przy ul. Słowackiego, zaś sam szpital został pozbawiony swojego wyposażenia. Pod koniec wojny w budynku mieścił się szpital zakaźny dla ludności cywilnej.
W 1923r. budynek został zwrócony społeczności żydowskiej, i niespełna rok później, zupełnie odnowiony i wyposażony został oddany do użytku w styczniu 1924r.
Ceremonia wmurowania kamienia węgielnego
pod nowe budynki szpitalne w 1938r. *
Szpital
Dyrektorem szpitala został dr Aleksander Steinhardt, który pełnił tę funkcję aż do wybuchu II wojny światowej. Szpital utrzymywany był przez wyznaniową gminę żydowską oraz Towarzystwo Przyjaciół Szpitala Żydowskiego, którego prezesem w latach 1924-30 był znany przemyski społecznik Gabriel Teich, później zaś Maurycy Schatzker. Częściowo jego działalność dofinansowywana była również z budżetu miasta. Wysokość opłat szpitalnych ustalała rada gminy żydowskiej, która decydowała również o ewentualnych zwolnieniach z opłat, zniżkach itp. W 1934r. szpital dysponował on 100 miejscami dla chorych i świadczył usługi medyczne również dla nieżydowskich mieszkańców miasta. Personel szpitala składał się z 13 lekarzy i 8 pielęgniarek. W szpitalu funkcjonowały oddziały: chirurgii, pediatrii, chorób wewnętrznych, psychiartii, dermatologii i położniczy. Leczeniem chorych zajmowali się m.in.: dr Henryk Loebel, dr Edmund Mayer; dr Gershon Walter; dr Israel Segal; dr Shlomo Hass; dr Zygmunt Meister; dr Dawid Mayer; dr Czesław Furdes; dr Abraham Walker; dr Arnold Meister; dr Israel Poppers; dr Wilhelm Diur; dr Edmund Lercher; dr Klemens Cohen; dr Zygmunt Ferster; dr Emanuel Kupfer; dr Bruno Hassel. Wielu z nich po II wojnie wyemigrowało do Izraela. W okresie od 1924 do 1939 roku z usług szpitala skorzystało ponad 12 tysięcy pacjentów, z czego ponad połowa nie była w stanie zapłacić za leczenie i pobyt w szpitalu. Szpital miał zostać poddany rozbudowie, jednak wybuch wojny przekreślił te plany.

Szpital żydowski
Szpital żydowski podczas II wojny **
Szpital żydowski dzisiaj
To samo miejsce dzisiaj

Nieopodal szpitala, przy ul. Szaszkiewicza 13 mieścił się z kolei

ŻYDOWSKI DOM STARCÓW

Budynek Żydowskiego Domu Starców
Dom starców
Został on założony w 1907r. staraniem Mojżesza i Chaji Hirt, znanych przemyskich filantropów. Wyżywienie dla 20 pensjonariuszy zapewniała przyszpitalna kuchnia, zaś o ich zdrowie dbali lekarze pracujący w pobliskim szpitalu. Instytucja ta była podobnie jak inne utrzymywana i finansowany przez gminę żydowską, oraz Stowarzyszenie Przyjaciół Domu Starców Żydowskich, którego prezesem został prezes gminy żydowskiej Samuel Babad, później zaś Adela Marguliesowa. W części działalność Domu Starców finansował także budżet miasta i inne organizacje żydowskie. O przyjęciu do Domu Starców decydowała powołana w tym celu komisja, przyznając pierwszeństwo osobom samotnym i ubogim.
Budynek Żydowskiego Domu Starców lata 30 *
Dom starców

Niestety, potrzeby ubogiej żydowskiej społeczności Przemyśla były o wiele większe, szczególnie w okresie zimowym, kiedy to budynek Domu Starców pełnił niejednokrotnie funkcję noclegowni dla bezdomnych Żydów. Stowarzyszenie opiekujące się Domem Starców skupiało głównie żydowską inteligencję Przemyśla. W znacznym stopniu przyczyniło się ono do pozyskiwania środków na bieżącą działalność Domu Starców, organizując liczne zbiórki uliczne, bale charytatywne, odczyty, loterie itp. Dochód uzyskany w ten sposób przeznaczany był w całości na działalność instytucji. Mimo tego, niemal przez cały czas swojego istnienia Dom Starców borykał się z dosyć dużymi problemami finansowymi.

ŁAŹNIA RYTUALNA

Miejsce w którym usytuowana była mykwa
Miejsce w którym usytuowana była mykwa
Szpital żydowski dzisiaj
Budynek mykwy lata 30 ***

Rozbiórka ruin budynku mykwy ****
Rozbiórka ruin budynku łaźni
Mieściła się przy ul. Serbańskiej 27. Łaźnia, oprócz funkcji rytualnej, pełniła także funkcję higieniczną. Za korzystanie z łaźni, Żydzi płacili niewielkie opłaty na rzecz wyznaniowej gminy żydowskiej. W 1922r. staraniem Komitetu Higieniczno-Sanitarnego, ze środków American Jewish Commitee łaźnia została wyremontowana i odnowiona, m.in. zamontowano w niej natryski, krany, kafelki itd. W 1931r. kąpiel w łaźni kosztowała od 5 gr. do 2,20 zł, w zależności od rodzaju kąpieli (mykwa ogrzana, nieogrzana, wanna). "W budynku tym były prywatne wanny kaflowe, wielka parnia i basen rytualny dla pobożnych Żydow. Podczas sowieckiej okupacji stacjonowały tam całe kompanie sowieckich żołnierzy czekajac w kolejce na kąpiel. Przeważnie byli to azjaci. Dzisiaj to nie ma nawet znaku po tym budynku" - tak opisuje łaźnię Izaak Felder.

<
OCHRONKA DLA DZIECI ŻYDOWSKICH

Ochronka przy ul. Grottgera 9
Ochronka
Początki tej instytucji w Przemyślu sięgają roku 1917, kiedy to wojenna zawierucha osierociła wiele dzieci. Z inicjatywy kilku kobiet, wśród których można wymienić: Marię Buber Mine Mintz, Adelle Margulies, Wangzein, Citron, Hirschfeld, którym przewodziła Maria Mester, zorganizowano komitet, zajmujący się opieką nad żydowskimi sierotami. Komitet ten wynajął dom przy ul. Grottgera 9 (wówczas jeszcze ul. Górnej) , w którym urządził sierociniec, pierwotnie dla 20 dzieci. W niedługim czasie w sierocińcu znalazło schronienie 70 żydowskich sierot. Kierownikiem sierocińca była P. Schneier, której pomagała P. Reben, pełniąca równocześnie funkcję nauczycielki. Po śmierci M. Mester, dyrektorem ochronki został dr Joachim Goldfarb. Po jego śmierci w 1930r. aż do zagłady przemyskich Żydów, ochronką kierował dr Daniel Hass.
Ochronka przy ul. Tarnawskiego 3
Ochronka
Sierociniec, zarówno moralnie jak i materialnie hojnie wspomagała żydowska ludność Przemyśla. Wśród osób, które szczególnie wspomagały funkcjonowanie tej instytucji, najbardziej zasłużeni to: Maurycy Briefer, dr Bernard Gans, dr Jakub Glanz, dr Joachim Goldfarb, dr Leo i Leonora Probstein, Mosze Scheinbach, Mina Mintz, Maria Mester, Jakub Hirschfeld, Rabbi Schmelkes, Róża i Henryk Blatt, Debora Citron, Róża Diamant, Berta Gans, dr Leib Landau, Lola Mantel i Adela Margulies. Na funkcjonowanie sierocińca przeznaczona została połowa zysku jaki przynosił Hotel "Victoria" (mieszczący się przy ul. Mickiewicza 18).
Ochronka przy ul. Tarnawskiego *
Ochronka
W międzyczasie sierociniec został przeniesiony do budynku przy ul. Tarnawskiego 3, który to budynek został przekazany w spadku przez Fischela Goldmana. W budynku tym sierociniec funkcjonował aż do utworzenia getta w Przemyślu w 1942r. Sierociniec dbał nie tylko o fizyczne przetrwanie swoich podopiecznych. Każdy z wychowanków do siedemnastego roku życia uczęszczał do szkoły, po skończeniu której rozpoczynał naukę konkretnego zawodu. Nawet wybór zawodu był poprzedzony badaniem predyspozycji podopiecznych. Co prawda nauka taka, szczególnie nauka zawodu polegająca na "terminowaniu" u poszczególnych rzemieślników kosztowała i to niemało, jednak dzięki wspomnianej hojności darczyńców, sierociniec udźwignął i ten ciężar.
Ochronka przy ul. Moniuszki 7
Ochronka
Warto wspomnieć, że dzieci z sierocińca objęte były specjalistycznymi badaniami psychologicznymi. W dwóch pokojach sierocińca została urządzona "Stacja konsultacyjna", dysponująca zarówno odpowiednią literaturą jak i sprzętem przeznaczonym do tego celu. Stacją kierował M. Geppart, z którym współpracowali m.in. dr Daniel Hass, dr Juliusz Susswein i dr Izaak Sohn. W sumie, przez 24 lata swojej działalności, sierociniec zapewnił opiekę i przygotowanie do samodzielnego życia ok. 400 sierotom.
Niestety, większość z nich, wraz z ostatnim dyrektorem placówki, zginęła w czasie II wojny światowej. Po II wojnie światowej, podobna ochoronka powstała w pobliskim budynku przy ul. Moniuszki 7. Jej powstanie i funkcjonownie sfinansowane zostało staraniem Żydów amerykańskich, o czym informował umieszczony na elewacji napis:
"Dar Żydów Przemyskich w Ameryce dla Ochronki Sierot Żydowskich"

Najstarszą instytucją dobroczynną w mieście była popularna wśród żydowskiej biedoty

ŻYDOWSKA KUCHNIA LUDOWA
Została ona założona w 1870r. z inicjatywy inż. Reinigera. Po wybuchu I wojny światowej, jej działalność została chwilowo zawieszona, i wznowiona w 1915r. Tania garkuchnia była jedną z najstarszych humanitarnych instytucji w mieście. Dziennie wydawała ona ok. 250 ciepłych posiłków dla potrzebujących, z czego połowę rozdawała za darmo. Przygotowywała również posiłki dla żydowskiej szkoły talmudycznej. Garkuchnia funkcjonowała głównie dzięki ofiarności lokalnej społeczności. Od 1938r. kierował nią znany społecznik żydowski dr Samuel Kutna.

Oprócz wyspecjalizowanych instytucji, takich jak dom starców czy szpital, funkcję opiekuńczą nad potrzebującymi wsparcia i pomocy Żydami, sprawowała również bezpośrednio

ŻYDOWSKA GMINA WYZNANIOWA

dla której, oprócz funkcji religijnej, właśnie pomoc społeczna była podstawowym polem działania. Oczywiście zakres tej pomocy w dużej mierze zależał od kondycji finansowej gminy, i w różnych okresach swojego istnienia gmina zawężała lub poszerzała swoją działalność w tym zakresie. Najczęściej gmina dofinansowywała wyspecjalizowane instytucje i stowarzyszenia (Towarzystwo Ochrony Zdrowia, Stowarzyszenia: Kuchnia Ludowa, Opieki nad dzieckiem, Kropla mleka, Gemilat Chesad itd.), jednak sama gmina za pośrednictwem działających w jej ramach komisji opieki społecznej i szpitalnej, bądź to udzielała zapomóg finansowych, bądź rozdawała potrzebującym opał, żywność, odzież, jak również dofinansowywała lub pokrywała w całości np. koszty leczenia. Oprócz mieszkańców miasta, gmina żydowska pomagała również żołnierzom, więźniom, obozowiczom (w trakcie I wojny światowej obóz jeniecki znajdował się w Pikulicach), uchodźcom i emigrantom.

Inną organizacją filantropijną było stowarzyszenie

"BIKUR CHOLIM"

Abraham Kahane *
A. Kahane
Organizacja ta została założona w połowie XIX w. Do najbardziej znanych działaczy należeli: Jehoszua Mieses, Mosze Hirt, Szalom Baumwald, Leon Mezuzah, Mendel Halpern, Efraim Laufer, Maurycy Briefer, dr Samuel Kutna. Celem organizacji było niesienie pomocy medycznej dla uboższej części społeczności żydowskiej, poprzez dostarczanie lekarstw czy też opłacanie kosztów pobytu w szpitalu. Szczególnie ważna była działalność stowarzyszenia w trakcie, gdy nie funkcjonował w mieście szpital a dostęp do jakiejkolwiek pomocy medycznej był bardzo utrudniony. Do stowarzyszenia należało też wielu lekarzy, którzy świadczyli swoje usługi darmowo lub za niewielką odpłatnością. Siedziba stowarzyszenia mieściła się przy ul. Serbańskiej. Ostatnimi przewodniczącymi stowarzyszenia byli Maks Ochsenberg i Abraham Kahane.

Zakład leczniczy dr Kutny
Zakład Leczniczy dr Kutny
Zakład Kutny dzisiaj
To samo miejsce dzisiaj
Drugą organizacją o podobnym charakterze było

"TOWARZYSTWO OCHRONY ZDROWIA"

którego przemyski oddział został powołany do życia w 1927r. Głównym zadaniem tej organizacji było propagowanie wśród społeczności żydowskiej zasad zdrowego i higienicznego trybu życia. Towarzystwo szczególną opieką objęło uczniów żydowskich szkół wyznaniowych, którzy byli poddawani badaniom lekarskim i stomatologicznym, a także mieli bezpłatny wstęp do łaźni. TOZ zajmowało się również dożywianiem uczniów. W 1934r. przemyski oddział TOZ zakupił niewielką posiadłość ziemską, gdzie organizował corocznie letnie obozy dla 200 dzieci. Najbardziej zasłużonymi działaczami TOZ byli: dr Juliusz Susswein, dr Stapp, dr Brand, dr Sohn, dr Diamant, dr Kutna, Grin, dr Schwartz, dr Glanz, dr Mester.

"TOWARZYSTWO DWUCENTOWYCH SKŁADEK"

Henryk Blatt *
Henryk Blatt
Była to jedna z najpopularniejszych organizacji dobroczynnych w Przemyślu. Została założona w 1881r. a jej nazwa pochodziła od dwucentówki, stanowiącej tygodniową składkę członkowską. Ponadto środki na działalność towarzystwa zdobywano poprzez organizację ulicznych zbiórek, organizację bali dobroczynnych i wieczorków artystycznych. Celem Towarzystwa była głównie pomoc żydowskim studentom i gimnazjalistom z biednych rodzin w zdobyciu wykształcenia. Fundowano w tym celu lub pożyczano podręczniki szkolne, mundurki szkolne i obuwie, finansowano badania lekarskie itp. Towarzystwo założył w Przemyślu Jakub Baumgarten, zaś przewodniczącymi byli najbardziej szanowani członkowie żydowskiej społeczności miasta: Henryk Blatt, dr Michał Schwartz, dr Lichtbach. Do 1931r. Towarzystwo udzieliło pomocy 850 uczniom.

"SAMOPOMOC AKADEMICKA"

Została założona w 1923r. przez żydowskich studentów. Celem stowarzyszenia była pomoc materialna i socjalna dla żydowskich studentów szkół wyższych, których rodziców nie było stać na pokrycie kosztów kształcenia i zakwaterowania. Samopomoc nawiązała bliską współpracę z podobnymi stowarzyszeniami we Lwowie i Krakowie, które to stowarzyszenia dysponowały własnymi akademikami i udostępniały miejsca w akademikach żydowskim studentom z mniejszych miast. W 1928r. Stowarzyszenie dysponowało budżetem ok. 50 tyś. złotych i udzieliło pomocy 50 swoim członkom. Finansowo wspierały ją m.in. Klub Towarzyski, Towarzystwo "Humanitas", żydowscy kupcy a także żydowska społeczność miasta. Przewodniczącymi Samopomocy byli: adwokat dr Adolf Pfeffer, dr Zvi Rubinfeld i dr Marcin Aberdam.

STOWARZYSZENIE
"GMILAT CHESED"

Siedziba Stowarzyszenia Gmilat Chesed
ul. Władycze 5
siedziba Gmilat Chesed
Celem tej założonej w 1926r. organizacji była pomoc finansowa dla żydowskich drobnych kupców i rzemieślników. Początkowo, do roku 1928r. Gmilat Chesed funkcjonowało jako Kasa Bezprocentowego Kredytu, później jako Stowarzyszenie. Pomoc udzielana przez Stowarzyszenie nie miała charakteru charytatywnego, był to raczej rodzaj samopomocy. Ponieważ drobni kupcy i rzemieślnicy nie posiadali wymaganej przez profesjonalne instytucje kredytowe zdolności kredytowej, nie mogli więc otrzymać kredytów, potrzebnych do prowadzenia bieżącej działalności czy też na nowe inwestycje.
Chaim Elias *
Chaim Elias
Organizacja "Gmilat Chesed" udzielała takim osobom nieoprocentowanych kredytów, które kredytobiorcy spłacali w dogodny dla nich sposób. Pomoc ta uratowała wiele małych warsztatów i sklepików przed bankructwem. Od 1926 do 1939r. udzielono w sumie ponad 5 tyś. pożyczek na kwotę prawie 368 tyś. złotych. Głównym źródłem finansowania Stowarzyszenia, oprócz zwracanych rat pożyczek, były dotacje Centralnego Komitetu Ratunkowego we Lwowie, zbiórki środków pieniężnych prowadzone wśród przemyskich stowarzyszeń, instytucji finansowych i banków, oraz kredyty Jointu. Stowarzyszeniem Gmilat Chesed kierowali dr Michał Buksbaum jako jej przewodniczący, oraz Jakub Katz, B. Stermer, Chaim Elias, S. Frankfurt, Leon Streier, Feibel Herzlich, Józef Tepper, Markus Felsen, A. Wirth, H. Antel, Józef Ettinger, J. Bloch.

Oprócz szpitala, łaźni i synagogi, jednym z najważniejszych miejsc był

CMENTARZ ŻYDOWSKI - KIRKUT

W XVI w. założono w Przemyślu pierwszy cmentarz żydowski - kirkut (przy dzisiejeszej ul. Rakoczego), który był użytkowany przez ponad dwa wieki. Do dnia dzisiejszego zachowały się z niego jedynie szczątki bramy, oraz ruiny domu modlitwy.
Brama kirkutu
Brama kirkutu
Chasydzi na cmentarzu w Przemyślu
Chasydzi na cmentarzu w Przemyślu
W 1822 r. otwarto nowy cmentarz żydowski przy ul. Słowackiego, jednak pochówki na starym kirkucie dokonywane były sporadycznie aż do wybuchu II wojny światowej. W trakcie okupacji hitlerowskiej, Niemcy zdewastowali kirkut używając pochodzących stąd macew np. do utwardzania dróg. Obecnie cmentarz jest bardzo zaniedbany, jedynie dwa, trzy razy w roku koszona jest na nim trawa. Nie ma nawet żadnej tabliczki informującej, o istniejącym w tym miejscu cmentarzu.


Brama cmentarza żydowskiego przy ul. Słowackiego
Brama cmentarza żydowskiego

grób Hermana Libermana
grób H. Libermana

Nowy cmentarz przy ul. Słowackiego, pełni swoją rolę praktycznie do dnia dzisiejszego. W latach 90 został częściowo odnowiony. Pełni on jednak nie tylko funkcję klasycznego miejsca pochówku, ale również swoistego miejsca pamięci narodowej, gdyż znajdują się tutaj zarówno zbiorowe mogiły kryjące ofiary hitlerowskiego bestialstwa, jak również pomniki upamiętniające te zbrodnie.
Sam cmentarz podzielony jest na dwie części. Jedną zajmują groby z końca XIX i pocz. XX wieku. Druga część, położona w dolnej części cmentarza, to miejsca pochówku ludzi zmarłych w latach 20/30 oraz podczas II wojny światowej i po jej zakończeniu.

SZKOLNICTWO

Żydowska społeczność miasta dużą wagę przykładała do edukacji młodszych pokoleń. Zarówno w Przemyślu, jak i w innych miastach edukacja ta odbywała się zarówno w szkołach publicznych, jak również prywatnych czy też tych o charakterze religijnym.
W 1919r. grupa żydowskich aktywistów, m.in. Samuel Rosenfeld i dr Efraim Schutzman, którym przewodził nauczyciel publicznego gimnazjum - S. Fritzhand, powołała do życia

ŻYDOWSKIE TOWARZYSTWO SZKOŁY LUDOWEJ I ŚREDNIEJ

Pierwszą inicjatywą tego towarzystwa było założenie dwujęzycznego

INSTYTUTU EDUKACYJNEGO

w którym językiem wykładowym, obok j. polskiego byłby także j. hebrajski. Instytut ten obejmował kilka szczebli placówek oświatowych, od przedszkolnych, poprzez szkołę podstawową (powszechną) aż po nauczanie na szczeblu szkoły średniej. Pracą instytutu kierował dr Efraim Schutzman.
dr Efraim Schutzman *
dr Efraim Schutzman
Pierwsze przedszkole - H. Krochmal *
Pierwsze przedszkole
Obok przekazywania wiedzy ogólnej, instytut ten prowadził nauczanie i wychowanie młodzieży w duchu religii mojżeszowej. Najpierw w ramach instytutu zostało utworzone przedszkole, kierowane przez Henrykę Krochmal, a także prowadzono kurs dla przedszkolanek. W 1920r. utworzono dwie pierwsze klasy szkoły podstawowej (powszechnej). Rok później tych klas było już cztery. Na Zasaniu została zorganizowana przez Mr. Mordechaia Hackea, aktywistę syjonistycznego, filia żydowskiej szkoły podstawowej, w której nauczycielem została Pnina Frankfurter. W 1922r. utworzono pierwszą klasę, kształcącą młodzież żydowską na poziomie gimnazjalnym, jednak nie zyskała ona jeszcze akredytacji zarządu oświaty, wobec czego prowadzona była w formie kursów gimnazjalnych. Rok później powstała następna klasa gimnazjalna.
Budynek szkoły żydowskiej
przy ul. Grottgera 4
Szkoła przy ul. Grottgera
Pierwszą siedzibą szkoły był wynajęty budynek przy ul. Górnej 4 (obecnie Grottgera). Pierwszym kierownikiem kursów gimnazjalnych został nauczyciel publicznego gimnazjum Gabriel Teich, a od 1925r. S. Fritzhand. Rozwój gimnazjum żydowskiego hamowały przede wszystkim trudności lokalowe. Głównie dzięki ofiarności przemyskich Żydów w 1927r. rozpoczęto budowę gimnazjum a w roku 1928, było już gotowe pierwsze piętro nowego budynku szkolnego przy ul. Tarnawskiego 15. Uroczyste otwarcie odbyło się 14 października 1928r. z udziałem rabina ze Lwowa dr Levi Freunda, reprezentantów władz miasta i administracji rządowej. Drugie piętro dobudowano w roku 1934, zaś w latach 1937/38 dobudowano drugi bydynek, który połączono z już istniejącym. Dyrektorem gimnazjum został dr Dawid Einhorn, który znacznie przyczynił się do jego rozwoju. W roku 1929 z istniejących klas kursów gimnazjalnych utworzono ośmioklasowe prywatne gimnazjum o charakterze koedukacyjnym, jednak pełne prawa szkoły publicznej gimnazjum uzyskało dopiero w 1937r. Pierwszy egzamin maturalny zdawany przez absolwentów żydowskiego gimnazjum odbył się w maju 1930r. Przewodniczącym komisji egzaminacyjnej wyznaczonym przez władze był dyrektor gimnazjum publicznego Zygmunt Skorski. Od 1932r. aż do wybuchu II wojny światowej placówką tą kierował dr Józef Ostern.
Gimnazjum żydowskie
Budynek Gimnazjum w 1928r.
Gimnazjum żydowskie dzisiaj
Ten sam budynek dzisiaj
Należy wspomnieć, że placówka ta rozwijała się w błyskawicznym tempie. Również wyposażenia żydowskiemu gimnazjum mogłaby pozazdrościć niejedna szkoła publiczna. Gimnazjum posiadało m.in. własne pracownie: chemiczne i biologiczne, bogaty zbiór map historycznych i geograficznych, własne warsztaty stolarskie, krawieckie i introligatorskie. W gimnazjum organizowano również kursy (geograficzne, językowe) prowadzone zarówno w języku polskim jak i hebrajskim. Działał również chór, do którego należało ok. 70 uczniów, a także wydawano własną gazetę "Hayeinu" w języku polskim i hebrajskim.
Grono pedagogiczne gimnazjum żydowskiego:
stoją od lewej: dr Katz, S. Engelhardt, Blumenfeld, Amster, S. Fritzhand, A. Kahane, E. Katz
siedzą od lewej: S. Rosenfeld, M. Katz, M. Perlroth, S. Mieses, P. Mermelstein *
Grono pedagogiczne
Szkoła ściśle współpracowała z komitetem rodziców, który pomagał zarówno w kierowaniu szkołą jak również organizował śniadania dla uczniów (większość darmowych). Wobec dynamicznego rozwoju oraz wysokiego poziomu nauczania, władze edukacyjne zezwoliły w 1937r. na otwarcie w ramach szkoły liceum, kształcącego na kierunkach humanistycznych. Wobec powyższego konieczna stała się rozbudowa bazy lokalowej instytutu. Miał się tym zająć, powołany w maju 1937r. komitet, którego przewodniczącym został inż. S. Schaffer. Przygotowano już nawet plany i przystąpiono do zbierania funduszy na ten cel, jednak wybuch wojny uniemożliwił realizację planów w pełnym zakresie. Ponieważ, praktycznie do 1937r. szkoła miała charakter niepubliczny, nauka w gimnazjum była odpłatna.
Gabriel Teich
Gabriel Teich
Większość budżetu szkoły pochodziła z czesnego za naukę, a także dofinansowania z budżetu miasta, składek członkowskich, subwencji gminy żydowskiej i innych organizacji żydowskich. Wg sprawozdania finansowego za 1936r. szkoła dysponowała budżetem ok. 168 tyś. zł, co stanowiło wówczas równowartość 34 tyś. dolarów. W skład grona pedagogicznego wchodzili m.in.: dr Moshe Altbauer, Jakub Eisen, Józef Ortner, Beniamin Brettholz, Feiga Haber, Czesława Hecht, Samuel Wurm, dr Michał Weisinger, Gabriel Teich, Julia Mayer, Mordechai Sobel, Zuzanna Friedmann, S. Fritzhand, dr Józef Ostern, Jakub Eisen, Adolf Breit, Asher Eisenstein, dr Regina Eisner, Barbara Freyer, Salomea Gelbart, Feiga Haber, mgr Norbert Halpern, dr Leon Ingber i wielu innych nauczycieli. Większość z nich zginęła w trakcie wojny, nieliczni, którzy przeżyli, wyemigrowali po wojnie do Izraela.

Ale Instytut Edukacyjny, nie był jedyną placówką kształcącą żydowską młodzież. Inną placówką była

ZAWODOWA PRZEMYSŁOWA SZKOŁA DLA DZIEWCZĄT

Nauczyciele Szkoły dla dziewcząt
w środku Olga Citron *
Olga Citron
W 1920r. zainicjowano powołanie zakładu edukacyjnego pod nazwą "Towarzystwo zawodowe młodzieży żydowskiej", mającego zachęcić, głównie młode kobiety żydowskie do zdobycia wykształcenia zawodowego. Pierwotnie zakład znajdował się w budynku przy ul. Dworskiego 36. Oprócz nauki zawodu (krawiectwo, hafciarstwo), starano się przekazać uczącej się młodzieży również podstawowe wiadomości z zakresu wiedzy powszechnej. Początkowo, z uwagi na braki edukacyjne uczącej się młodzieży, spowodowane najczęściej zakończoną niedawno wojną, poziom nauczanie był bardzo niski. Osobą, która poświęcała zakładowi swój wolny czas, była nauczycielka gimnazjum dla dziewcząt Olga Citron. Edukacja rozpoczęta w zakładzie była kontynuowana w założonej w 1924r. właściwej szkole zawodowej, kierowanej przez Dr. Olgę Citron. Z roku na rok, stopniowo rosła liczba uczniów, a wraz z nią również renoma szkoły.
Budynek Zawodowej Szkoły dla Dziewcząt
przy ul. Łukasińskiego 12
Szkoła przy ul. Łukasińskiego
Program nauczania został zaakceptowany przez Ministerstwo Edukacji i Kultury. Dziewczęta uczyły się w szkole krawiectwa, hafciarstwa, tkactwa i robienia dywanów. W 1931r. zostały utworzone nowe kierunki: kucharstwo i wiedza o gospodarstwie domowym. Szkoła organizowała również kursy wieczorowe dla dorosłych, obejmujące naukę szycia i gotowania. W 1928/29r. dla potrzeb szkoły został wybudowany nowy budynek przy ul. Łukasińskiego 12. Budowę sfinansowano w znacznej części z datków osób prywatnych i organizacji żydowskich. Finansowego wsparcia udzieliło również przedsiębiorstwo "IKA", które dostarczyło również wyposażenie: krosna, maszyny do szycia, itp. Szkoła otrzymywała regularnie finansowe wsparcie Ministerstwa Edukacji i Kultury. Przy szkole działał również złożony z osobistości przemyskich komitet doradczy (7 osób, m.in.: dr Jakub Glanz, Samuel Babad, Prof. Gabriel Teich, dr A. Schutzman, dr Izaak Sohn), który zajmował się pomocą w zarządzaniu placówką i rozwiązywaniu jej problemów finansowych. w 1938r. naukę w szkole pobierało 170 uczennic. Kadrę nauczycielską stanowili m.in.: siostry Seldowitz, dr Olga Citron, Ms. Karua, Ms. Rosa, Ms. Hecht, mgr Schwadron, Zisie Taub, Jakub Koritan.

Inną placówką edukacyjną prowadzoną przez organizacje żydowskie była

BURSA ŻYDOWSKIEJ MŁODZIEŻY RĘKODZIELNICZEJ
Budowa Bursy Młodzieży Rękodzielniczej ***
Budowa Bursy - Jad Charuzim
Szkoła ta była powodem dumy żydowskiej społeczności Przemyśla. Powstała ona z inicjatywy stowarzyszenia rzemieślników żydowskich "Jad Charuzim" i była swoistego rodzaju odpowiedzią na kryzys ekonomiczny 1926r., kiedy to nastąpiło znaczne zubożenie ludności, uniemożliwiające uboższej jego części pokrycie kosztów nauki rzemiosła dla swoich dzieci. Odpowiedzią na tę sytuację miała być nowa instytucja, w której uczniowie mieszkaliby, żywili się, a także uczyli zawodu pod okiem doświadczonych rzemieślników. W 1927r. Miasto Przemyśl przekazało niezabudowany plac przy ul. Leszczyńskiego, na którym miała powstać Bursa. Jej budową miał się zająć Komitet budowy, w skład którego weszli m.in: S. Schaffer, M. Jawetz, H. Bazar, A. Guttman, dr Scheinbach i M. Schatzker. O stronę finansową miała z kolei zadbać fundacja
Budynek Bursy przy ul. Leszczyńskiego
Bursa przy ul. Leszczyńskiego
"Przyjaciele Żydowskiej Młodzieżowej Szkoły Rękodzielniczej", założona przez Leona Nessenfelda, dr Gottdanka, Józefa Strudlera, Friedmanna, Leiba Pillersdorfa, Reinhartza i dr Izaaka Sohna. Miasto Przemyśl przeznaczyło na ten cel 25 tyś. zł., Miejska Kasa Oszczędnościowa - 5 tyś. zł., gmina żydowska - 20 tyś. zł., żydowska społeczność miasta - 45 tyś. zł. 17 kwietnia 1935r. wmurowano kamień węgielny pod Bursę. Budowę nadzorował inż. Slo Schaffer. 2 lutego 1937r. odbyło się uroczyste otwarcie Bursy, w którym uczestniczyli miejscy dostojnicy.
Budynek miał dwie kondygnacje. Został wyposażony we wszystkie udogodnienia: jadalnię, bibliotekę, prysznice, gabinety i pokoje mieszkalne. W Bursie mogło zostać zakwaterowanych 100 uczniów. W 1938r. w bursie zakwaterowanych było 26 chłopców, którzy uczyli się zawodu w warsztatach rzemieślniczych.

Oprócz szkół które miały charakter świecki, Żydzi stworzyli i prowadzili również

RELIGIJNE ZAKŁADY WYCHOWAWCZE

Chadery
były to szkoły religijne dla najmłodszych (od 5 roku życia). w okresie międzywojennym było ich w Przemyślu kilkanaście. Ponieważ program chaderu obejmował jedynie przedmioty religijne, jego uczniowie musieli również uczęszczać do świeckich szkół powszechnych. Zajęcia w chaderach odbywały się najczęściej popołudniami.

Talmud Tora
Była to izraelicka wyznaniowa szkoła męska, założona w 1865r. przez Abrahama Sartera. W latach 90 XIXw. do szkoły uczęszczało ok. 110 uczniów. Później szkoła podupadła. Raktywowana po I wojnie światowej przez aktywnego działacza religijnego Abrahama Dillera. W 1938r. liczyła w sumie 150 uczniów, zaś grono pedagogiczne składało się z dyrektora szkoły i czterech nauczycieli. Była to typowo religijna szkoła, w której duży nacisk kładziono przede wszystkim na studiowanie Tory na poziomie zaawansowanym. Jej uczniowie pochodzili przeważnie z biednych rodzin, i mogli do niej uczęszczać bez ponoszenia opłat. Szkoła utrzymywała się głównie ze zbiórek społecznych oraz składek członkowskich. Wspomagała ją również wyznaniowa gmina żydowska - kahał. Szkoła była pozytywnie oceniana przez lokalną prasę.

Bais Jakow
to z kolei religijna szkoła dla dziewcząt, kierowana podobnie jak Torah Talmud przez Abrahama Dillera. Kształciła ona głównie dziewczęta z biednych rodzin, z których ok. 40% nie ponosiło żadnych opłat za pobieraną naukę. Uczennice tej szkoły otrzymywały wykształcenie ogólne na poziomie szkoły podstawowej, poszerzone o treści religijne. Niemal cały ciężar utrzymania szkoły spoczywał na gminie żydowskiej, oraz dobrowolnych składkach społeczności żydowskiej.

Eitz Haim Jesziwa
Była to typowa szkoła talmudyczna - Jesziwa, w której uczyło się ok. 200 uczniów. Szkołą kierowali I. Siedwartz i Shlomo Hister. Wobec braku własnego obiektu, nauczanie w tej szkole odbywało się w trzech różnych miejscach, m.in. w domu modlitwy Klois. Każda klasa posiadała swojego wychowawcę, który oprócz obowiązków edukacyjnych - nauczania tory, miał również obowiązki wychowawcze wobec swoich podopiecznych. Pierwsza klasa tej szkoły, którą opiekował się melamed (nauczyciel, opiekun młodszych klas) Rabbi Itscheleh była rodzajem przygotowania do studiowania Gemary (Gemara to zbiór komentarzy i objaśnień rabinicznych uzupełniających Misznę, czyli kodeks prawa obyczajowego. Gemara i Miszna tworzą razem Talmud). W klasie drugiej odbywało sie studiowanie Gemary na wyższym poziomie. Po ukończeniu klasy trzeciej, studenci Jesziwy mogli kontynuować swoją naukę w tzw. Wysokiej Jesziwie, po ukończeniu której i zdaniu odpowiednich egzaminów otrzymywali tytuł Rabina.
W Przemyślu również funkcjonowała

Wysoka Jesziwa *
Wysoka Jesziwa
Wysoka Jesziwa
Została założona w 1924r. W szkole tej w Przemyślu studiowało ok. 200 studentów. Zajęcia odbywały się w domu modlitwy Klois i w Wielkim Bethamedrosz. Dyrektorami Wysokiej Jesziwy byli rabini: Simson Fogelman i Szabtai Segal. Wysoka Jesziwa i jej działalność wspierana była przez komitet, w skład którego wchodzili m.in rabini Szymoni Hirschreld, Samuel Babad i J. Wiederker, a także Abraham Diller, Feibel Jolles i Motel Laub. Działalność Wysokiej Jesziwy cieszyła się przychylnością przemyskiej Agudy. Niestety, program szkoły obejmował jedynie przedmioty religijne, gdyż próba wprowadzenia przedmiotów nie związanych z religią żydowską, spotkała się z protestami środowisk ortodoksyjnych.

Ponadto w Przemyślu w różnych okresach funkcjonowało jeszcze kilka szkół żydowskich, m.in. założona przez organizację Tarbut hebrajska szkoła uzupełniająca, szkoła Ezrach i inne.

Przedszkole "EDEN". W środku G. Bień *
Eden
Oprócz szkół, w Przemyślu funkcjonowało także dwujęzyczne (polskie i hebrajskie).

PRYWATNE PRZEDSZKOLE "EDEN"

Przedszkole to prowadziła Pani Gienia Bień, (której udało się przeżyć wojnę i wyemigrować do Izraela). Była to bez wątpienia specyficzna placówka, w której dzieci od najmłodszych lat wychowywane były w duchu judaizmu. Służyła temu zarówno ogólna atmosfera panująca w przedszkolu jak również sposób świętowania świąt żydowskich, nauczane piosenki itp. Nauka w przedszkolu, zwanym też szkółką, odbywała się także w niedzielę.

Oprócz żydowskich placówek edukacyjnych czy też edukacyjno-wychowawczych, w Przemyślu istniały liczne żydowskie
INSTYTUCJE KULTURALNE

Wśród żydowskiej społeczności miasta kwitło bujnie życie kulturalne i artystyczne. Spośród wyróżniających się artystów należy wymienić z pewnością malarzy - M. Feuringa i Otto Axera, który malował scenerie w Teatrze Wielkim we Lwowie. Z kolei Adolf Bienenstock malował witraże w Synagodze przy ul. Słowackiego. Bardzo utalentowanym i znanym karykaturzystą był Artur Ller. Wśród muzyków, najbardziej znanymi artystami byli Axer Shaul (właściciel szkoły muzycznej), nauczyciele muzyki w przemyskich szkołach - pianiści Jakub Koritan i P. Teich, skrzypek Klemens Silber i Józef Kronberg. Oprócz artystów, Żydami było również kilku wyróżniających się pisarzy: Arnold Gahlberg, Henryk Saltz, Emil Hennel, a także dziennikarzy, wśród których najbardziej znanym był Abraham Kahane. Jednak życie kulturalne i artystyczne, to nie tylko ludzie, to także instytucje je organizujące. Najbardziej znaną, o największej sile oddziaływania, było

ŻYDOWSKIE TOWARZYSTWO MUZYCZNO-DRAMATYCZNE "JUWAL"

Józef Axer *
Józef Axer
Była to instytucja propagująca żydowską kulturę, muzykę, sztukę, teatr, zaś jej zasięg oddziaływania, daleko wykraczał poza Przemyśl i jego okolice. Wokół tej instytucji skupiła się niemal cała żydowska inteligencja miasta. Zebranie założycielskie Towarzystwa odbyło się 13 września 1919r., zaś pierwszym jego przewodniczącym został adwokat dr Józef Axer. Wśród najaktywniejszych jego członków należy wymienić również takich ludzi jak: dr Benjamin Weintraub, Leon Goldfarb, Rachel Korn, dr Maurycy Eisner, dr Leib Landau, Józef Strudler, Jacek Spiegel, dr Ekiert, Gienia Bień. "Juwal" miał swoją siedzibę w budynku przy ul. Czarnieckiego, a od 1928r. przy ul. Franciszkańskiej.
Towarzystwo "Juwal" po pokazie sztuki Goldfadena *
Juwal
W ramach towarzystwa działały dwie sekcje: sekcja muzyczna prowadzona przez Józefa Negera i sekcja teatralna prowadzona przez dr Józefa Axera. Złożona głównie z młodych aktorów sekcja teatralna odnosiła duże sukcesy, zarówno w Przemyślu, jak i innych miastach, gdyż poziom artystyczny wykonywanych sztuk był znacznie wyższy, niż poziom podobnych teatrów amatorskich. Niejednokrotnie w przedstawieniach występowali zawodowi aktorzy jak np. Ignacy Berski z teatru w Krakowie. Wśród najbardziej znanych przemyskich aktorów sekcji teatralnej wymienić należy: Joanne Axer, Roberta Schutzmana, Ande Weintraub, Olge Grossfeld, Ide Stegman, Gienie Pillersdorf, Tosie Cohen, Blanke Pillersdorf, Klare Aleksandrowicz - Gottfried, Juliana Goldfarba, Paltiela Brannke, Józefa Strudlera, dr A. Margalita, Norberta Briefera, Wilhelma Tuchmana, Józefa Weissmana, Fabiana Bienenstocka, Szlomo Nussbauma. Towarzystwo, poza prowadzeniem własnego zespołu aktorskiego, organizowało również występy grup teatralnych z innych teatrów żydowskich np. "Habima" i "Ohel".
Józef Neger *
Józef Neger
Sekcja muzyczna, oprócz tego, że prowadziła szkołą muzyczną, posiadała własny chór, orkiestrę, kwartet smyczkowy i trio fortepianowe. Zarówno chór jak i orkiestra często koncertowały, zaś koncerty te cieszyły się dużym zainteresowaniem publiczności.
Szkoła muzyczna Towarzystwa "Juwal"
siedzą od lewej: Ekiert, dr Eisner, Spiegel, Goldfarb *
Szkoła muzyczna Towarzystwa Juwal
Tym bardziej, że poziom artystyczny był dosyć wysoki. Z najbardziej wybitnych działaczy sekcji muzycznej należy wymienić z pewnością pianistów: Joanne Axer i Rine Axer, wokalistki: Mildorfe i Bergere, wokalistów Felsena i Orensteina, skrzypków: Schlisselberga, Rosenberga i Goldberga. Sekcja muzyczna organizowała dosyć często wieczorki muzyczne z udziałem miejscowych artystów. W Towarzystwie swoje miejsce oprócz muzyków i aktorów mieli także pisarze i poeci. Dosyć często organizowane były wieczorki poetyckie, podczas których młodzi poeci czytali swoje wiersze dla zgromadzonej publiczności. Towarzystwo "Juwal" działało do roku 1937, kiedy to większość jego działaczy wyemigrowała do Palestyny.

Budynek Koła Dramatycznego przy ul. Mickiewicza 21
Budynek Koła Dramatycznego przy ul. Mickiewicza 21
ŻYDOWSKIE KOŁO DRAMATYCZNE
IM. RACHELI KAMIŃSKIEJ

Zostało założone w 1927r. przez Mojżesza Weingota, Berla Zippera, Jakuba Bellera i Mojżesza Mambera. Stowarzyszeniem kierował dr B. Ekiert, później dr Adolf Krys. Siedziba towarzystwa mieściła się w budynku przy ul. Mickiewicza 21. Do 1937r. funkcjonowało ono równolegle z Towarzystwem "Juwal", wystawiając swoje przedstawienia na deskach Domu Robotniczego. W 1938r. szeregi Stowarzyszenia zasiliła część artystów rozwiązanego "Juwala", po czym liczyło ono ok. 160 osób. Żydowskie Koło Dramatyczne funkcjonowało do wybuchu II wojny światowej w 1939r.

Inną znaną w Przemyślu żydowską instytucją kulturalną był

KLUB MANDOLINISTÓW "CANZONETTA"

Żydowski Klub Mandolinistów "Canzonetta"
Canzonetta
Powstał po zakończeniu I wojny światowej z inicjatywy Klemensa Kohna, późniejszego długoletniego prezesa klubu. W jego ramach działała głównie młodzież, która dzięki wytrwałej pracy, w niedługim czasie stworzyła dobry zespół muzyczny. W kilka miesięcy po założeniu Canzonetta zdecydowała się na koncert, który został życzliwie przyjęty przez przybyłą publiczność. W późniejszym okresie, klub koncertował w innych miastach m.in. Drhobyczy, Borysławiu, Stryju i Truskawcu. Poza orkiestrą mandolinistów, w ramach klubu istniał także chór, orkiestra smyczkowa oraz zespół gitarowy. Prowadzono również naukę gry na różnych instrumentach muzycznych. Najbardziej znanymi członkami klubu byli: Izaak Licht, A. Brodner, Józef Reben i Bronisław Torba. Pod koniec lat 20, klub liczył ok. 200 członków. Klub "Canzonetta" bez wątpienia przyczynił się znacznie do propagowania muzyki i kultury muzycznej wśród gimnazjalistów i studentów przemyskich pochodzenia żydowskiego.

CZYTELNIA NAUKOWA

Budynek Czytelni Naukowej przy ul. Dworskiego 9
Czytelnia Naukowa
Została ona założona w 1892r. i dysponowała pokaźnym zbiorem, szacowanym na kilkanaście tysięcy pozycji. Znajdowały się tam książki w różnych językach: polskim, niemieckim, jidisz. Czytelnia skupiała głównie inteligencję żydowską, ale należeli do niej również nieliczni przedstawiciele inteligencji polskiej. Raz w tygodniu czytelnia organizowała wieczory literackie i naukowe poświęcone m.in. Słowackiemu, Mickiewiczowi, Krasickiemu i Sienkiewiczowi. W 1934r. z okazji setnej rocznicy wydania "Pana Tadeusza" odbył się wieczorek mickiewiczowski. Czytelnia organizowała również kursy języków obcych: angielskiego i francuskiego. Przed wybuchem II wojny światowej, czylelnia zrzeszała ok. 80 członków, jednak liczba osób korzystających z zasobów czytelni była wielokrotnie wyższa. Czytelnia miała swoją siedzibę w budynku przy ul. Dworskiego 9. Ostatnim dyrektorem czytelni był nauczyciel żydowskiego gimnazjum Brandler.

KLUB TOWARZYSKI

Dworskiego 6 - Żydowski Klub Towarzyski
Klub Towarzyski
Został on założony w 1919r. w budynku byłego austriackiego klubu oficerskiego "SCHLARAFFIA", przy ul. Dworskiego 6. Było to miejsce spotkań głównie żydowskiej inteligencji, w którym odbywały się spotkania, dyskusje i kwitło życie towarzyskie tej warstwy społecznej żydowskiej ludności miasta. Oprócz spotkań, w klubie odbywały się liczne wykłady naukowe i literackie, a także organizowane były odczyty oraz wieczorki muzyczno-literackie. W lokalu klubu można było poczytać znajdującą się tam prasę polską i zagraniczną oraz skorzystać z prowadzonej przez towarzystwo biblioteki. W późniejszym czasie klub otworzył swoje podwoje dla innych grup społecznych, tracąc swój elitarny charakter. W latach 30, do klubu należało ok. 400 osób, którzy oprócz działalności kulturalnej prowadzili również działalność filantropijną. Przewodniczącymi klubu byli kolejno: dr Eugeniusz Eisner, dr Michał Schwarz, dr Jakub Mermelstein i dr Józef Axer.

Podobną działalność prowadził

TOWARZYSKI KLUB MŁODZIEŻOWY - ŻYDOWSKI KLUB TOWARZYSKI

Sekcja szachowa *
Sekcja szachowa
Został on założony w 1924r. Siedziba Towarzyskiego Klubu Młodzieżowego mieściła się w budynku przy ul. Słowackiego 32. w roku 1928 zmienił on swoją nazwę na Żydowski Klub Towarzyski a w 1934r. przeniósł się do nowej siedziby przy ul. Mickiewicza 7, gdzie urządzono m.in. bibliotekę i salę bankietową. Klub ten skupiał głównie młodzież. Jego przewodniczącym przez wiele lat był dr Malber. Klub ten, podobnie jak Klub Towarzyski, organizował liczne odczyty i prelekcje poświęcone literaturze i sztuce. W latach 30 w ramach klubu działała sekcja szachowa, organizująca rozgrywki o puchar przechodni. Żydowski Klub Towarzyski dysponował również własną czytelnią i biblioteką. Pod koniec lat 30, klub liczył ok 280 członków.

Szpital żydowski
Siedziba Klubu - Słowackiego 32
Szpital żydowski dzisiaj
Siedziba Klubu - Mickiewicza 7

Siedziba Stowarzyszenia IWRIA
Siedziba IWRI
STOWARZYSZENIE "IWRIA"

Stowarzyszenie łączyło działalność kulturalną z działalnością polityczną o charakterze syjonistycznym. Swoją siedzibę posiadało w budynku przy ul. Słowackiego 16. Stowarzyszenie organizowało głównie odczyty poświęcone literaturze hebrajskiej, wieczory autorskie, popularyzujące twórczość żydowskich pisarzy i poetów, a także kursy języka hebrajskiego na różnym poziomie zaawansowania. W ramach stowarzyszenia Iwria funkcjonował również chór i amatorska grupa teatralna. Podobnie jak inne towarzystwa i stowarzyszenia o charakterze kulturalnym IWRIA dysponowała również własną biblioteką.


Działalność kulturalną w mieście prowadziła także założona w 1924r. loża masońska o nazwie

TOWARZYSTWO "HUMANITAS" B'NEI B'RITH

Lożą kierował przez wiele lat dr Daniel Hass. Prowadziła ona m.in. szeroko rozumianą działalność filantropijną, organizowała pomoc społeczną, zbiórki odzieży dla potrzebujących rodaków itp. Do najbardziej znanych członków "Humanitas" należeli Gabriel Teich, Lidia Teich i Joanna Axer. W 1939r. działalność loży została przez państwo zakazana, zaś Towarzystwo "Humanitas" zamknięte.

Oprócz wszystkich wyżej wymienionych towarzystw i stowarzyszeń, działalność kulturalną w Przemyślu prowadziły również m.in.: Żydowska Scena Robotnicza, przemyski oddział Centralnej Żydowskiej Organizacji Szkolnej (CISZO), Żydowski Instytut Naukowy (JIWO) i kilka innych. Jednak miały one znacznie mniejszy wpływ i siłę oddziaływnia na żydowską społeczność miasta.
Ale żydowska kultura, to nie tylko instytucje, stowarzyszeni i towarzystwa. To również

WYDAWNICTWA PRASOWE

Dworskiego 14 - tutaj mieścił się lokal redakcji
"Fołks-Frajnd" i "Unzer Tribune"
Siedziba redakcji
o różnym charakterze. Prasa żydowska w Przemyślu ukazywała się już na przełomie XIX/XXw. Również w II RP ukazywało się wiele tytułów skierowanych do żydowskich mieszkańców miasta, redagowanych w dodatku zarówno w języku hebrajskim, żydowskim jak i polskim. Znaczna część tytułów miała jednak dosyć emfemeryczny charakter, wynikający ze słabej kondycji finansowej i organizacyjnej. Większość wydawnictw powiązana była w mniej lub bardziej formalny sposób z żydowskimi ugrupowaniami społeczno-politycznymi. Najbardziej znanymi wydawnictwami były:powiązany z syjonistami "Der Przemysler Jid" i "Fołks-Frajnd", socjalistyczny "Przemysler Fołks-Sztyme", "Dos Jidisze Wort" - prezentujące poglądy Zjednoczonych Stronnictw Narodowo-Żydowskich, czy też organ ortodoksyjnej Agudy "Der Jidiszer Weg". Oprócz tego ukazywały się również gazety skierowane do młodzieży - "Nowe Życie", "Nasze Drogi", o charakterze kulturalnym - "Przemysler Kultur-Fragen", a także lokalne dodatki do gazet o charakerze regionalnym czy też ogólnopolskim.


E Wstecz      G Główna      F Dalej

linia



* - zdjęcie pochodzi z Przemysl Memorial Book
** - zdjęcie pochodzi ze strony http://www.deathcamps.org/occupation/przemysl%20ghetto.html
*** - - zdjęcie przekazane przez P. Łukasza Biedkę, za które serdecznie dziękuję - zbiory YIVO Institute, Nowy Jork
**** - - zdjęcie przekazane przez P. Łukasza Biedkę, za które serdecznie dziękuję - zbiory United States Holocaust Memorial Museum